# ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი
- URL: https://explore-georgia.ge/ka/adgilebi/borjom-kharagaulis-erovnuli-parki
- ტიპი: სანახაობა
- რეგიონი: სამცხე-ჯავახეთი
- კოორდინატები: 41.86165, 43.13153

ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი ცენტრალურ საქართველოში, მცირე კავკასიონზე, თბილისის სამხრეთ-დასავლეთით მდებარეობს და ბორჯომის კურორტიდან ხარაგაულამდე ვრცელდება. იგი ექვს მუნიციპალიტეტს მოიცავს — ბორჯომის, ხარაგაულის, ახალციხის, ადიგენის, ხაშურისა და ბაღდათის — და ერთ-ერთი უდიდესი ეროვნული პარკია ევროპაში. პარკის ფართობი 107 083 ჰექტარია. ადმინისტრაცია მართავს აგრეთვე ბორჯომის სახელმწიფო ნაკრძალს (დაარსდა 1935 წელს, 14 820,6 ჰა), ნეძვის აღკვეთილს (დაარსდა 1995 წელს, 8 992 ჰა), ქცია-ტაბაწყურის აღკვეთილსა და გოდერძის ნამარხი ტყის ბუნების ძეგლს. პარკის უმაღლესი მწვერვალი სამეცხვარიოა (2 642 მ), ცნობილი მწვერვალი კი — ლომის მთა (2 198 მ), რომელზეც წმინდა გიორგის სალოცავი დგას და საიდანაც კარგ ამინდში დიდი კავკასიონი და იალბუზიც კი ჩანს.

პარკის მთავარი სიმდიდრე ტყეა: ტერიტორიის 75%-ს ხელუხლებელი შერეული ტყე ფარავს, გვხვდება რელიქტური კოლხური ტყის ფრაგმენტებიც, დაახლოებით მეოთხედი კი სუბალპურ და ალპურ მდელოებს უჭირავს. ზღვის დონიდან 1 400–1 800 მეტრზე წმინდა ნაძვნარის, სოჭნარისა და ფიჭვნარის მასივებია; ტყის შემქმნელი სამივე წიწვოვანი — აღმოსავლური ნაძვი, კავკასიური სოჭი და კავკასიური ფიჭვი — კავკასიის ენდემია. ქვედა სარტყელში ქართული მუხა და რცხილა ჭარბობს, ზედა სარტყელში წიფელი, ხშირია წითელ ნუსხაში შეტანილი წაბლი, ქვეტყეში კი შქერი, იელი, წყავი, ბაძგი და სურო იზრდება. მდინარე ლიკანის ხეობაში წითელ ნუსხაში შეტანილი უთხოვარი გვხვდება — აქ 8–10 ასწლეულის ხეებიც დგას. პარკში 1 200-ზე მეტი სახეობის მცენარეა.

პარკში 64 სახეობის ძუძუმწოვარია აღრიცხული, მათგან 11 კავკასიის ენდემია, 8 კი საქართველოს წითელ ნუსხაშია. აქ ბინადრობენ კეთილშობილი ირემი, არჩვი, შველი, მურა დათვი, მგელი, ფოცხვერი, გარეული ღორი და ტყის კატა, აღრიცხულია ღამურების 20 სახეობაც. აქ 217 სახეობის ფრინველი გვხვდება, მათ შორის კავკასიური როჭო, ტენიან ტყეებში კი რეპტილიების 30 სახეობა ბინადრობს. ენდემებიდან აღსანიშნავია კავკასიური სალამანდრა და კავკასიური გველგესლა, მდინარეებში კალმახი ცხოვრობს.

## ისტორია

ბორჯომის ხეობის ტყეები შუა საუკუნეებში ფეოდალთა საკუთრება იყო და მეტწილად სანადიროდ გამოიყენებოდა. XIX საუკუნეში, როდესაც საქართველო რუსეთის იმპერიის ნაწილი გახდა, 1862 წელს ამიერკავკასიის მეფისნაცვლად იმპერატორის ძმა მიხეილ რომანოვი დაინიშნა. მას ძალიან მოეწონა ბორჯომის ხეობა და აქ საზაფხულო რეზიდენციის აშენება გადაწყვიტა, 1871 წელს კი ალექსანდრე II-მ ძმას მთელი ბორჯომის ხეობა აჩუქა. მიხეილ რომანოვმა ტყის დიდი ნაწილი შემოღობა და უნებართვოდ ხე-ტყის მოჭრა და ნადირობა აკრძალა — ამით მომავალ პარკს ჩაეყარა საფუძველი. 1935 წელს დაარსდა ბორჯომის სახელმწიფო ნაკრძალი.

ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი 1995 წელს ბუნების დაცვის მსოფლიო ფონდისა (WWF) და გერმანიის მთავრობის დახმარებით შეიქმნა, ოფიციალურად კი 2001 წელს გაიხსნა. ეს იყო პირველი ეროვნული პარკი დამოუკიდებელ საქართველოში; იგი პირველი პარკი იყო კავკასიაში, რომელიც ბიოლოგიური მრავალფეროვნების შესახებ საერთაშორისო კონვენციის სტანდარტებს აკმაყოფილებდა, და ევროპის დაცული ტერიტორიების ქსელის PAN Parks-ის წევრი გახდა.

პარკის განაპირას გადის ნავთობსადენი ბაქო–თბილისი–ჯეიჰანი, რომელიც მის წყალშემკრებ აუზსაც კვეთს. გარემოსდამცველი ორგანიზაციები მის მშენებლობას აპროტესტებდნენ: მათი აზრით, გაჟონვა ბორჯომის ეკოსისტემას დააზიანებდა, ხოლო ხშირი მეწყრები მილსადენის დაზიანების საფრთხეს ზრდის. 2008 წლის აგვისტოში პარკში სამ კვადრატულ კილომეტრზე მეტი ტყე დაიწვა; საქართველომ ხანძარი რუსეთის მიერ ჩადენილ ეკოციდად შეაფასა.

## ვიზიტის ინფორმაცია

ეროვნული პარკის ბილიკებზე გასვლამდე რეგისტრაცია ადმინისტრაციის ვიზიტორთა ცენტრში — ბორჯომში ან ხარაგაულში — სავალდებულოა. ბორჯომის ვიზიტორთა ცენტრი მესხეთის ქუჩა №23-შია; ვიზიტორთა სპეციალისტის ტელეფონია 599 747 919. ცენტრი მთელი წლის განმავლობაში სამუშაო დღეებში 09:00–18:00, შაბათ-კვირას კი 09:00–16:00 მუშაობს. თბილისიდან ვიზიტორთა ცენტრამდე 160 კილომეტრია (მანქანით დაახლოებით 2 სთ 15 წთ), ქუთაისიდან 130 კილომეტრი (2 სთ 10 წთ), გორიდან 79,7 კილომეტრი (1 სთ 12 წთ), ბათუმიდან კი 277 კილომეტრი (4 სთ 33 წთ). ბორჯომისკენ მიკროავტობუსები თბილისის დიდუბის მეტროდან ყოველდღე, საათში ერთხელ, 08:00-დან 18:00-მდე გადიან; მატარებელი თბილისის ცენტრალური სადგურიდან 7:05-ზე გადის და ბორჯომიდან 16:15-ზე ბრუნდება. ხარაგაულისკენ მიკროავტობუსები ოკრიბას ავტოსადგურიდან 9:00, 13:30, 15:30 და 17:00 საათებზე გადიან, მატარებელი კი 9:10-სა და 16:00-ზე.

პარკში 12 მარკირებული ბილიკია, ერთდღიანიდან ხუთდღიან ლაშქრობამდე. ნიკოლოზ რომანოვის ბილიკი (3 დღე, 43 კმ, საშუალო) ლიკანის მცველთა საგუშაგოდან (900 მ, ვიზიტორთა ცენტრიდან 5 კმ) ლომის მთის თავშესაფრისა და სახვლარის თავშესაფრის (1 025 მ) გავლით მარელისის საგუშაგომდე (540 მ) მიდის. წმინდა ანდრია პირველწოდებულის ბილიკი (4 დღე, 54 კმ, რთული) აწყურის საგუშაგოდან იწყება, ამარათის თავშესაფრისა (1 900 მ) და სამეცხვარიოს გავლით, და მარელისში სრულდება. ლიკანის ხეობის ბილიკი (1 დღე, 7 კმ, დაახლოებით 4 საათი, მარტივი) ჩითახევის ქედზე ადის, მისი უმაღლესი წერტილი 1 446 მეტრზეა. ქვაბისხევის ბილიკი (3 კმ, 3–4 საათი, მარტივი) ადმინისტრაციიდან 17 კილომეტრშია — მანქანით დაახლოებით 30 წუთი; ხეობაში მარიამწმინდის IX საუკუნის ეკლესია და ზემოთის III საუკუნის ციხის ნანგრევებია. ნაკვალევის ბილიკი (13 კმ, საშუალო) ლიკანიდან ქვაბისხევამდე მიდის, პანორამების ბილიკი (2 დღე, 34 კმ) კი აწყურიდან იწყება და იქვე მთავრდება. ზამთარში თოვლის ფეხსაცმლის ორი ბილიკია.

თავშესაფრებსა და კოტეჯებში ღამისთევა ერთ ადამიანს დღეში 30 ლარი უჯდება (მოსწავლეებისა და სტუდენტებისთვის 10 ლარი), საკარვე ადგილი — 10 ლარი. ვიზიტორთა ცენტრში ქირავდება ველოსიპედი (დღეში 35 ლარი, მოსწავლეებისა და სტუდენტებისთვის 25 ლარი), კარავი (20 ლარი), ზურგჩანთა (10 ლარი) და თოვლის ფეხსაცმელი. ცხენის დაქირავება ადგილობრივებისგან ლიკანსა და აწყურშია შესაძლებელი: ლიკანში გამყოლით დღეში 60 ლარი ან საათში 30 ლარი.

## რჩევები

მოკლე ვიზიტისთვის საუკეთესოა ლიკანის ხეობის ბილიკი — მისი გავლა ერთ დღეში შეიძლება და ხელუხლებელ ბუნებასა და თრიალეთის ქედის ხედებს აჩვენებს. კავკასიური დეკა და ორქიდეები მაისიდან ივნისამდე ყვავის — ნიკოლოზ რომანოვის ბილიკზე ლომის მთის ფერდობებს მაისსა და ივნისში აყვავებული დეკა ამშვენებს. თოვლის ფეხსაცმლით ლაშქრობა დეკემბრიდან თებერვლის ჩათვლითაა შესაძლებელი. ამარათის თავშესაფართან მწყემსების საზაფხულო ქოხებია, სადაც მათ ცხოვრების წესს გაეცნობით. ჩაიცვით უხეში ქსოვილის შარვალი და მაღალყელიანი ფეხსაცმელი, თან იქონიეთ საველე საკვები და წყალი.

## უსაფრთხოება

იარეთ მხოლოდ მონიშნული ბილიკებით. პარკში აკრძალულია ცეცხლსასროლი იარაღისა და გარემოსთვის სახიფათო ნივთების შეტანა, შინაური ცხოველების შეყვანა, მცენარეების, ქანებისა და ნამარხების ხელყოფა, ცხოველების დაჭერა, დევნა ან დაზიანება, ინფრასტრუქტურის დაზიანება, ბუნებრივი და კულტურული მასალების უნებართვოდ შეგროვება და ცეცხლის დანთება სპეციალურად გამოყოფილი ადგილების გარდა. შეზღუდული ხედვისას — ნისლში, მაღალ ბუჩქნარსა და ბალახში — სწრაფად ნუ იმოძრავებთ. ნაკვალევის ბილიკზე ქვაბისხევის ხეობაში ჩასასვლელი დაღმართი შედარებით რთულია, ზეკარის უღელტეხილის ბილიკზე კი ზოგან ფერდობის დაქანება 20–25 გრადუსს აღწევს. ტყეში მურა დათვი და მგელი ბინადრობს. ჩითახევის თავშესაფარში ღამისთევისთვის საკმარისი სასმელი წყალი თან იქონიეთ.

## წყაროები

- [ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი — საქართველოს ეროვნული პარკები](https://nationalparks.ge/ka/site/borjomi-kharagaulinp)
- [როგორ მოვხვდეთ — ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი](https://nationalparks.ge/ka/site/borjomi-kharagaulinp/getHere)
- [ბუნება და კულტურა — ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი](https://nationalparks.ge/ka/site/borjomi-kharagaulinp/natureCulture)
- [გზამკვლევი — ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი](https://nationalparks.ge/ka/site/borjomi-kharagaulinp/guide)
- [ნიკოლოზ რომანოვის ბილიკი — საქართველოს ეროვნული პარკები](https://nationalparks.ge/ka/site/borjomi-kharagaulinp/tripsInner/3)
- [წმინდა ანდრია პირველწოდებულის ბილიკი — საქართველოს ეროვნული პარკები](https://nationalparks.ge/ka/site/borjomi-kharagaulinp/tripsInner/25)
- [ლიკანის ხეობის ბილიკი — საქართველოს ეროვნული პარკები](https://nationalparks.ge/ka/site/borjomi-kharagaulinp/tripsInner/24)
- [ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი — georgia.travel](https://georgia.travel/borjomi-kharagauli-national-park)
- [ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი — ქართული ვიკიპედია](https://ka.wikipedia.org/wiki/ბორჯომ-ხარაგაულის_ეროვნული_პარკი)
- [ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი — ინგლისური ვიკიპედია](https://en.wikipedia.org/wiki/Borjomi-Kharagauli_National_Park)
- [ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი — რუსული ვიკიპედია](https://ru.wikipedia.org/wiki/Боржоми-Харагаульский_национальный_парк)
- [ბორჯომ-ხარაგაულის ეროვნული პარკი — Wikidata](https://www.wikidata.org/wiki/Q1545224)

## ეს გვერდი სხვა ენებზე

- [English](https://explore-georgia.ge/en/places/borjomi-kharagauli-national-park)
- [Русский](https://explore-georgia.ge/ru/mesta/borzhomi-kharagaulskii-nacionalnyi-park)