# ხოტევის ციხე და მთავარანგელოზის ეკლესია
- URL: https://explore-georgia.ge/ka/adgilebi/khotevis-tsikhe
- ტიპი: სანახაობა
- რეგიონი: რაჭა-ლეჩხუმი და ქვემო სვანეთი
- კოორდინატები: 42.469167, 43.143056

ხოტევი ამბროლაურიდან ნიკორწმინდისკენ მიმავალ გზაზე 10 კილომეტრში, რაჭის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე ხოტეურის ნაპირას, ზღვის დონიდან 1 000 მეტრზე დგას. სოფელი ისტორიულად წულუკიძეთა სათავადოს, საწულუკიძეოს ცენტრი იყო და ორი ძეგლი სწორედ ამ საგვარეულოს ეკუთვნის. ციხე XVI–XVII საუკუნეებისაა და თავად მერაბ წულუკიძის აგებულად ითვლება: ორსართულიანი ნაგებობა გალავნით, რომლის შემორჩენილ ნაწილს სათოფურები აქვს; ციხე ნაწილობრივ დანგრეულია, მაგრამ მოცულობა და კედლების სისქე დღესაც კარგად იკითხება. გადმოცემა სახელსაც ციხეს უკავშირებს — იმერეთის მეფეს, რომელმაც წულუკიძეები აქ გადმოასახლა, ახლად აშენებულ ციხეში შესვლისას უკითხავს: „ხო ეტევით ამ ციხეში?“, და სახელი ჯერ ციხეს, მერე სოფელს დარჩა.

ციხის პირდაპირ მთავარანგელოზის ეკლესიაა — შუა საუკუნეების თლილი ქვის ნაგებობა, თავდაპირველად უგუმბათო, რომლის შიდა კედლები მთლიანად მოხატული იყო. მარი ბროსემ XIX საუკუნეში ფრესკებზე ქტიტორების პორტრეტები წაიკითხა: მერაბ წულუკიძე, მისი მეუღლე მარეხი, დათუნა წულუკიძე და ლოლაძის ასული. საბჭოთა ანტირელიგიური კამპანიის დროს ეკლესია დაანგრიეს და ძველი მხატვრობიდან ერთი წარწერიანი ქვაღა გადარჩა; მოგვიანებით აღადგინეს და დღეს მოქმედია, ნიკორწმინდის ეპარქიას ეკუთვნის.

სოფელი თავად ისტორიულია: XI საუკუნის „ნიკორწმინდის დაწერილში“ იხსენიება, იმერეთისა და ქვემო რაჭის დამაკავშირებელ გზაზე დაწინაურებული სავაჭრო პუნქტი იყო, 1650–1652 წლებში რუსმა ელჩებმა ალექსი იევლევმა და ნიკიფორე ტოლოჩანოვმა იმერეთის ქალაქებს შორის ჩაწერეს. XIX საუკუნეში ხოტევი ერთხანს რაჭის მაზრის ცენტრიც იყო 200-კაციანი გარნიზონითა და ორთქლის აბანოთი; 2014 წელს მასში 130 ადამიანი ცხოვრობდა.

## ისტორია

ხოტევი პირველად XI საუკუნის „ნიკორწმინდის დაწერილში“ ჩნდება — ეს რაჭის ერისთავების მიერ ნიკორწმინდის ტაძრისთვის გაცემული შეწირულობის სიგელია. იმერეთისა და რაჭის დამაკავშირებელ გზაზე მდებარე სოფელი ვაჭრობით დაწინაურდა და XVII საუკუნეში რუს ელჩებს ქალაქად მიაჩნდათ. სწორედ ამ ხანებში თავადმა მერაბ წულუკიძემ ციხე ააგო და მთავარანგელოზის ეკლესია მოახატვინა — ფრესკებზე მისი ოჯახი იყო გამოსახული, რასაც XIX საუკუნეში მარი ბროსემ ჩაწერა. ვახუშტი ბატონიშვილი ხოტევს თავის აღწერაში იხსენიებს.

XIX საუკუნეში, რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში, ხოტევი ერთხანს რაჭის მაზრის ცენტრი იყო — 200-კაციანი გარნიზონით, ორთქლის აბანოთი, მევენახეობითა და ხორბლის მოყვანით. საბჭოთა ანტირელიგიური კამპანიის დროს მთავარანგელოზის ეკლესია დაანგრიეს, ციხე კი დაუპატრონებელი დარჩა. მოგვიანებით ეკლესია აღადგინეს და დღეს მოქმედია; 2014 წლის აღწერით სოფელში 130 ადამიანი ცხოვრობდა.

## ვიზიტის ინფორმაცია

ხოტევი ამბროლაურიდან ნიკორწმინდისა და შაორისკენ მიმავალ ასფალტიან გზაზე 10 კილომეტრშია; ქუთაისი–ამბროლაურის სამარშრუტო ტაქსი სოფელში გაივლის. ციხე და ეკლესია სოფლის შუაგულში, გზის პირას, ერთმანეთის პირდაპირ დგას და მანქანა გვერდით ჩერდება. ორივე ღიაა და უფასოა, ბილეთი და გიდი არ არის; ეკლესია მოქმედია და ჩაცმულობის წესები მოქმედებს. დათვალიერებას ერთი საათი სჭირდება და ნიკორწმინდაში მიმავალ გზაზე ბუნებრივი გაჩერებაა.

## რჩევები

ეკლესიაში ძველი მხატვრობიდან გადარჩენილი წარწერიანი ქვა მოძებნეთ, ციხის კედელზე კი სათოფურები — ისინი ხეობისკენაა მიმართული და აჩვენებს, საიდან ელოდნენ მტერს. ფოტოსთვის დილის შუქი სჯობს, როცა ციხე და ეკლესია ერთ კადრში ექცევა. ხოტევი ერთ დღეში ნიკორწმინდასთან, შაორთან და ბარაკონთან ერთიანდება;

## უსაფრთხოება

ციხის კედლები ნაწილობრივ ჩამონგრეულია და ზედა სართულზე ასვლა სახიფათოა — ქვა ცვივა, ბავშვებს მიხედეთ. მოქმედ ეკლესიაშია: ჩაცმულობის წესები და სიჩუმე დაიცავით. ამბროლაური–ნიკორწმინდის გზა ზამთარში ყინულიანია.

## წყაროები

- [ხოტევი — ქართული ვიკიპედია](https://ka.wikipedia.org/wiki/ხოტევი)
- [ხოტევის მთავარანგელოზის ეკლესია — georgia.travel](https://georgia.travel/ka/ხოტევის-ეკლესია)
- [ხოტევის ციხე — Georgian Travel Guide](https://georgiantravelguide.com/ka/khotevis-tsikhe)
- [ხოტევის ციხე — Wikidata](https://www.wikidata.org/wiki/Q16379449)

## ეს გვერდი სხვა ენებზე

- [English](https://explore-georgia.ge/en/places/khotevi-fortress)
- [Русский](https://explore-georgia.ge/ru/mesta/krepost-khotevi)