# რუისის ტაძარი
- URL: https://explore-georgia.ge/ka/adgilebi/ruisis-tadzari
- ტიპი: სანახაობა
- რეგიონი: შიდა ქართლი
- კოორდინატები: 42.037872, 43.956937

რუისის ტაძარი ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ რუისის შუაგულში დგას, შიდა ქართლის ვაკეზე, მდინარე მტკვრის მარცხენა ნაპირზე, და გორი–ხაშურის გზატკეცილიდან ჩრდილოეთით კარგად ჩანს. მას ორგვარად მოიხსენიებენ — მაცხოვრის ფერისცვალებისა და ღვთისმშობლის ტაძრად. ეს ჯვარ-გუმბათოვანი ნაგებობაა, 27,3 × 19,6 მეტრი, სიმაღლით 23,3 მეტრი, და ორსაფეხურიან ცოკოლზე დგას. ეკლესია თავდაპირველად კარგად გათლილი, თანაბარი ზომის მოყვითალო, მომწვანო და იასამნისფერი ქვიშაქვის კვადრებით იყო ნაგები, აღდგენა-შეკეთებისას კი მონაცრისფრო-მოშავო ბაზალტი, შირიმი და აგური გამოიყენეს. თავდაპირველი ნაგებობიდან გეგმის ძირითადი მონახაზი და შენობის აღმოსავლეთი ნაწილია შემორჩენილი.

ტაძარში სამი სწორკუთხა შესასვლელია — დასავლეთით, სამხრეთითა და ჩრდილოეთით; X საუკუნეში ჩრდილოეთისა და სამხრეთის შესასვლელები კედლების შუა ნაწილიდან დასავლეთ მონაკვეთში გადაიტანეს. მაღალი თორმეტწახნაგა გუმბათი ოთხ თავისუფლად მდგომ ბოძს ეყრდნობა, გუმბათქვეშა კვადრატიდან წრიულ ყელზე გადასვლა კი აფრებითაა განხორციელებული. გუმბათში 12 სარკმელია, მათგან 6 XV საუკუნეში ამოაშენეს. ღრმა ბემას ოდნავ დეფორმირებული ნალისებრი აფსიდი მოსდევს, მის ღერძზე მაღალი თაღოვანი სარკმელია, ქვემოთ კი თაღოვანი ნიში. საკურთხევლის ორივე მხარეს კვადრატული სამკვეთლო და სადიაკვნეა, ოთხ ტრომპზე დამყარებული გუმბათოვანი კამარებით. 1781 წელს საკურთხევლის წინ ხის აჟურული კანკელი დადგეს. კონუსური გუმბათი თუნუქითაა გადახურული, დანარჩენი სახურავები კრამიტისაა.

შენობის ძირითადი მასა გუმბათის ყელთან შედარებით დაბალია. ყელი XI საუკუნეში აამაღლეს და მორთეს: სარკმელთა საპირეებს ორმაგლილვიანი დეკორატიული თაღედი და ნახევარსვეტები შემოუყვება, თაღების შეერთების ადგილზე კი მოჩუქურთმებული გირჩებია. ჯვრის მკლავების ფრონტონების ქვეშ მოჩუქურთმებული ჯვრები იყო — ისინი სამხრეთისა და დასავლეთის ფასადებზეა შემორჩენილი. ფასადებზე X–XI საუკუნეების ორნამენტირებული ფრაგმენტებია გაფანტული. სადიაკვნის დამატებითი სათავსის შესასვლელის ტიმპანზე ხელგაშლილი ქრისტეა ანგელოზითა და პატარა ფიგურებით, ღვთისმშობელი ყრმით და მის წინ მუხლმოდრეკილი ფიგურა, აგრეთვე შარავანდედიანი გულხელდაკრეფილი ფიგურა მუხლმოდრეკილ და მდგომ ფიგურებს შორის. სამხრეთ ფასადის რელიეფზე ორი მამაკაცია: ერთს ჩაქუჩი და გონიო უჭირავს, მეორეს — ჩაქუჩი და რაღაც, რაც, სავარაუდოდ, ტაძრის გეგმაა. ტაძრის თავისებურებაა პოლიქრომია, გარეთაც და შიგნითაც: ფასადები და ჩრდილოეთ ნავის ინტერიერი ფერადი კვადრებითაა ამოყვანილი. შიგნით გვიანი შუა საუკუნეების მოხატულობის ფრაგმენტებია: კანკელზე — ქერუბიმები, წმინდანები და მღვდელმთავართა ნახევარფიგურები, გუმბათქვეშა ბურჯებზე — მარტვილ დედათა გამოსახულებები მედალიონებში, ყვავილებით შემკულ ლურჯ ფონზე, სამხრეთ კედელზე კი წმინდა გიორგი, რომელიც გველეშაპს კლავს.

XI საუკუნეში ტაძარს სამხრეთით და ჩრდილოეთით კარიბჭე-ეგვტერები მიაშენეს. ჩრდილოეთისამ პირვანდელი სახე შეინარჩუნა: მისი კვადრატული სივრცე რვასხივიანი ორნამენტირებული გუმბათითაა გადახურული, ნახევარწრიულ აფსიდებში სამფერი ორნამენტირებული ქვით გაწყობილი იატაკია, კონქის ქუსლთან კი ორსტრიქონიანი ასომთავრული წარწერა. სამხრეთის კარიბჭე XV საუკუნეში ძირეულად გადააკეთეს და დღეს ის დერეფნის მაგვარი, ნახევრად ბნელი, კამარით გადახურული სათავსია. დასავლეთის შესასვლელთან სამი მხრიდან თაღებით გახსნილი კარიბჭეც XV საუკუნისაა. ტაძრის დასავლეთით, გალავანში ჩაშენებული, XVII საუკუნის სამსართულიანი კოშკი-სამრეკლო დგას (7,4 × 6,8 მეტრი), რომელიც ეპისკოპოსმა ილარიონ ლარაძემ ააგო: პირველი სართული ეზოში შესასვლელია, მეორე — საცხოვრებელი ბუხრითა და თახჩებით, მესამე კი საკუთრივ სამრეკლო. გვიანი შუა საუკუნეების გალავანი რიყის ქვითაა ნაგები და მისი სიმაღლე 1,5 მეტრს არსად აღემატება.

## ისტორია

გადმოცემით რუისის ტაძარი ვახტანგ გორგასალს აუგია, მაგრამ იმ ხნის ნაგებობას ჩვენამდე არ მოუღწევია. ეკლესიაზე რამდენიმე სამშენებლო ფენა გაირჩევა: უძველესი VIII–IX საუკუნეებს მიეკუთვნება და მისი ნაშთები საკურთხევლის ნაწილშია, X საუკუნეში კი ეკლესია საფუძვლიანად შეაკეთეს. XI საუკუნეში ეპისკოპოსმა გიორგიმ იგი განაახლა და მდიდრულად მორთო, რასაც ჩრდილოეთის კარიბჭის ორსტრიქონიანი წარწერა მოწმობს: „ქრისტე შეიწყალე სული გიორგი ეპისკოპოსისა ამინ“; წარწერის ბოლოს მიწერილია „მარიამ დედოფლისა“. გუმბათი და ჩრდილოეთის ნავი სწორედ ამ გადაკეთებას მიეკუთვნება. საეპისკოპოსო კათედრას თამარ მეფის დედა ბურდუხანიც ეხმარებოდა: წარწერის თანახმად, „ზრუნვა და საზრუნავი ხელ ეყო დედოფალსა ბურდუხანს“.

რუისს საქართველოს ისტორიაში თავისი ადგილი აქვს. აქ 1055 წელს კლდეკარის ერისთავმა ლიპარიტმა ყრმა გიორგი II აკურთხა მეფედ, აქვე, ურბნისთან ერთად, შეიკრიბა 1103 წელს (სხვა ცნობით 1104 წელს) მეფე დავით IV-ის მოწვეული საეკლესიო კრება, რომელმაც გადააყენა უღირსი სასულიერო პირები, მემკვიდრეობით რომ ეჭირათ თანამდებობები, და მიიღო „ძეგლისწერაი რუის-ურბნისის კრებისაი“. რუისი მროველის ტიტულის მქონე ეპისკოპოსის კათედრა იყო; რუისის ეპისკოპოსი 506 წლის დვინის საეკლესიო კრების მონაწილე ქართველ ეპისკოპოსთა შორისაა მოხსენიებული, ერთ-ერთ მროველ ეპისკოპოსს, ლეონტის, კი XI საუკუნეში ქართული მატიანეების კრებულის შედგენას მიაწერენ.

თემურლენგის შემოსევების დროს, 1400 წელს, ტაძარი თითქმის მთლიანად დაინგრა. მეფე ალექსანდრე I-მა (1412–1442) იგი აღადგინა და რუისისა და მცხეთის აღსადგენად სახსრების შესაგროვებლად საგანგებო გადასახადიც შემოიღო; დასავლეთ ფასადის წარწერა ადიდებს დიდ ალექსანდრეს, „რომლისა მიერ კვალად აღეშენა საყდარი ესე“, სამხრეთ ფასადისა კი შემკეთებელ ოსტატს ასახელებს: „გალატოზთა ზედა მომგესა შალვას შეუნდვეს ღმერთმან, ამინ“. XVI საუკუნეში ეკლესია მროველმა ეპისკოპოსმა დიონისე ლარაძემ აღადგინა, XVII საუკუნეში, 1660-იან წლებში, კი იგი განაახლა და შეამკო დედოფალმა მარიამმა, როსტომ მეფის მეუღლემ. ვახუშტი ბაგრატიონი წერს, რომ რუისის ეპისკოპოსი ზემო ქართლის მწყემსი იყო ლიხ-ტაშისკარამდე. 1695 წელს რუისში ტყვედ მყოფი იმერეთის მეფე ალექსანდრე IV აქვე მოკლეს და რუისის ეკლესიაში დაკრძალეს.

1715 წელს რუისის მღვდელმთავარმა ნიკოლოზ ორბელიანმა „სამწყსოს დავთარი“ შეადგინა, რომლის მიხედვითაც ეპარქიაში 84 სოფლის 1 839 კომლი შედიოდა. 1803 წელს ტაძარში ტრაპეზ-ამბიონი იუსტინე მაღალაძემ ააგო, 1811 წელს კი რუისის ეპარქია გაუქმდა. XIX საუკუნეში შემორჩენილი ფრესკები ბათქაშით დაფარეს. 1920 წლის თებერვლის მიწისძვრამ ძეგლი ძლიერ დააზიანა; 1936–1938 წლებში მასზე საქართველოს კულტურის ძეგლთა განყოფილებამ იმუშავა, 1950–1953 წლებში კი — სპეციალურმა სამეცნიერო სახელოსნომ ვ. ცინცაძის ხელმძღვანელობით. ტაძარი ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლია.

## ვიზიტის ინფორმაცია

რუისის ტაძარი სოფელ რუისის ცენტრშია, გორი–ხაშურის გზატკეცილიდან ჩრდილოეთით: გზით თბილისიდან დაახლოებით 99 კილომეტრია, გორიდან — 21, ქარელიდან კი — 9 კილომეტრი. ურბნისის სიონამდე, ეპარქიის მეორე ტაძრამდე, გზით 7 კილომეტრია, ამიტომ ორივე ტაძრის ერთ დღეს ნახვა ადვილია. ტაძარი მოქმედია; გახსნის დრო და ღვთისმსახურების განრიგი ადგილზე დააზუსტეთ.

## რჩევები

ჯერ ტაძარს გარედან შემოუარეთ: სამხრეთისა და დასავლეთის ფრონტონების ქვეშ მოჩუქურთმებული ჯვრები მოძებნეთ, სამხრეთ ფასადზე — ორი ოსტატის რელიეფი, სადიაკვნის მინაშენის კართან კი — ფიგურული ტიმპანი. შიგნით შეხედეთ თორმეტსარკმლიან გუმბათს, 1781 წლის ხის კანკელს და გუმბათქვეშა ბურჯებზე მარტვილ დედათა მედალიონებს, ჩრდილოეთის კარიბჭეში კი — რვასხივიან გუმბათსა და სამფერ ქვის იატაკს. ჭიშკრის თავზე აღმართული სამრეკლო XVII საუკუნის ცალკე ნაგებობაა.

## უსაფრთხოება

ეს მოქმედი ტაძარია: ღვთისმსახურების დროს წყნარად იყავით, შიგნით ფოტოს გადაღებამდე ნებართვა ითხოვეთ და მოხატულობასა და რელიეფებს ხელს ნუ ახლებთ. ტაძარი გზატკეცილის ახლოსაა, ამიტომ გზის გადაკვეთისას ფრთხილად იყავით.

## წყაროები

- [რუისის ფერისცვალების საკათედრო ტაძარი — ქართული ვიკიპედია](https://ka.wikipedia.org/wiki/რუისის_ფერისცვალების_საკათედრო_ტაძარი)
- [რუისის ტაძარი — ინგლისური ვიკიპედია](https://en.wikipedia.org/wiki/Ruisi_Cathedral)
- [რუისის ტაძარი — რუსული ვიკიპედია](https://ru.wikipedia.org/wiki/Руисский_собор)
- [რუისი — ქართული ვიკიპედია](https://ka.wikipedia.org/wiki/რუისი)
- [ურბნისის სიონი — ინგლისური ვიკიპედია](https://en.wikipedia.org/wiki/Urbnisi_Cathedral)
- [რუისის ტაძარი — Wikidata](https://www.wikidata.org/wiki/Q16374556)

## ეს გვერდი სხვა ენებზე

- [English](https://explore-georgia.ge/en/places/ruisi-cathedral)
- [Русский](https://explore-georgia.ge/ru/mesta/ruisskii-sobor)