# წრომის ტაძარი
- URL: https://explore-georgia.ge/ka/adgilebi/tsromis-tadzari
- ტიპი: სანახაობა
- რეგიონი: შიდა ქართლი
- კოორდინატები: 41.99346, 43.73659

წრომის ტაძარი ხაშურის მუნიციპალიტეტის სოფელ წრომის შუაგულში, მდინარე მტკვრის მარჯვენა ნაპირზე დგას, რკინიგზის სადგურ გომიდან 3 კილომეტრში. ის მაცხოვრის სახელზეა აგებული. ეს ჯვარ-გუმბათოვანი ნაგებობაა, 25,6 × 19,85 მეტრი, ნაშენი კარგად გათლილი ქვიშაქვის კვადრებით — ნაწილობრივ მუქი ნაცრისფერი და მოყვითალო პორფირიტითაც — რომელთა ნაკერები ჰორიზონტალური და სწორხაზოვანია. ტაძარი ორ-სამსაფეხურიან ცოკოლზე დგას და სამი შესასვლელი აქვს — დასავლეთით, ჩრდილოეთითა და სამხრეთით. მისი მხატვრული მნიშვნელობა მცხეთის ჯვრის მონასტრისას ედრება და იგი შუა საუკუნეების ქართული საეკლესიო ხუროთმოძღვრების შემდგომი განვითარების საფუძველია.

წრომი პირველი ქართული ეკლესიაა, რომლის გუმბათი ოთხ თავისუფლად მდგომ ბოძს ეყრდნობა — ამ გადაწყვეტამ კედლები გაათავისუფლა და ქართულ ხუროთმოძღვრებას ახალი პერსპექტივები გაუხსნა. ბოძები მკვეთრად გამოყოფს გუმბათქვეშა კვადრატს, რომელზეც რვაწახნაგა ყელია აღმართული; კვადრატიდან რვაწახნაგზე გადასვლა ოთხი დიდი ნახევარკონუსური ტრომპით ხდება. გუმბათი ნაგებობის ცენტრშია, მის ოთხივე მხარეს კი ჯვრის მკლავებია, ურთიერთპერპენდიკულარული მძლავრი ცილინდრული კამარებით. ინტერიერში აღმოსავლეთ-დასავლეთის სიგრძივი ღერძი გამოიკვეთება — აფსიდიდან დასავლეთის პატრონიკემდე, რომელიც დასავლეთის მკლავს სიგრძით აღმოსავლეთისას უთანაბრებს და მთელ სივრცეს აწონასწორებს. პატრონიკეს ქვეშ წაგრძელებული ნართექსია, შუაში ცილინდრული, გვერდებზე კი ჯვაროვანი კამარებით, და მისგან ტაძარში სამი შესასვლელია; პატრონიკეზე ოთხმარშიანი კიბე ადის, რომლის ყოველი მარში თაღს ეყრდნობა. პატრონიკე დიდებულებისთვის, ქალებისა და მგალობლებისთვის იყო განკუთვნილი. სამხრეთ-დასავლეთით ორსართულიანი სათავსია: აღმოსავლეთით გახსნილი ქვედა სართული საქალებო იყო, მეორე სართული კი — დიდებულთა სადგომი. აფსიდის ორივე მხარეს ოთხკუთხა სადიაკვნე და სამკვეთლოა — ჩრდილო-აღმოსავლეთისას ჯვაროვანი კამარა აქვს, სამხრეთ-აღმოსავლეთისას ვარსკვლავისებრი. სინათლე მკლავების თითო დიდი სარკმლიდან, გუმბათის ყელის ოთხი სარკმლიდან და რამდენიმე მრგვალი სარკმლიდან შემოდის.

ფასადები მკაცრი და მონუმენტურია. აღმოსავლეთი ფასადი სამნაწილიანია: ფრონტონით დასრულებული ამაღლებული შუა სიბრტყე საკურთხეველს შეესატყვისება, მის ორივე მხარეს კი ცალფერდასახურავიანი კუთხის დაბალი სათავსებია. სადაც აფსიდი გვერდით სათავსებს ემიჯნება, კედელში ორი ღრმა სამკუთხა ნიშია ამოკვეთილი: ისინი კედელს ზედმეტი მასისგან ათავისუფლებს და ფასადს მხატვრულად აწყობს, ეს ხერხი კი, პირველად წრომში რომ გამოჩნდა, შემდგომ ქართულ საეკლესიო ხუროთმოძღვრებაში განვითარდა. ნიშები სამმაგი თაღედით უკავშირდება ერთმანეთს, მათ სიღრმეში კაპიტელებიანი და ბაზისებიანი შეწყვილებული სვეტებია მიდგმული, კონქისებრ მომრგვალებაში კი საღებავით შესრულებული სხივებია შემორჩენილი. დასავლეთის, სამხრეთისა და ჩრდილოეთის ფასადებს მსგავსი შუა ღერძი აქვს: სწორკუთხა შესასვლელი თაღოვანი ტიმპანით, მის თავზე, პატრონიკის დონეზე, ფართო თაღოვანი სარკმელი და ფრონტონში მრგვალი სარკმელი. დასავლეთის ფართო შესასვლელის ტიმპანზე მაღალი საფეხურებიანი ჯვარია გამოსახული, სამხრეთის შესასვლელის ტიმპანზე — ჯვარი; სამხრეთის ფრონტონის ქვეშ განედლებული ჯვრის რელიეფია, მის ზემოთ ლავგარდნის ქვებზე კი როზეტები და ფოთლოვანი რელიეფები. სამხრეთ ფასადის შუა სარკმლის მარცხნივ ასომთავრული წარწერაა, რომელშიც ქართლის ერისმთავარი სტეფანოზ II ადარნასეს ძე იხსენიება. ტაძარი კრამიტითა და ქვის ლოფინებითაა გადახურული.

საკურთხევლის კონქი VII საუკუნის პირველი ნახევრის მოზაიკით იყო შემკული. მისი უმეტესი ნაწილი განადგურებულია, გადარჩენილი ფრაგმენტები 1930-იან წლებში საქართველოს ხელოვნების მუზეუმში გადაიტანეს, საკურთხეველში კი მხოლოდ მოსამზადებელი ნახატის კონტურებია დარჩენილი. აქ „ქრისტეს დიდების“ კომპოზიცია იყო წარმოდგენილი, რომელიც ამაღლების თემას უკავშირდება: ცენტრში, კვარცხლბეკზე, ქრისტეს მთლიანი ფიგურა იდგა, რომლისგანაც მხოლოდ სახის მოხაზულობა, შარავანდედის ნაწილი და ზემოთ აპყრობილი მარჯვენაა შემორჩენილი; მისკენ მიმავალი ფიგურები, სავარაუდოდ, პეტრე და პავლე მოციქულები იყვნენ, მათ შორის კი ყვავილებიანი ლარნაკისა და სხვა ჭურჭლის გამოსახულება ყოფილა. მოზაიკის ფონი სხვადასხვა ზომისა და ფორმის ოქროს კენჭებისგან, შავი და წითლად შეღებილი კირქვისგან და მოცისფრო და ბაცი მწვანე ადგილობრივი ქვისგან იყო აწყობილი. საკურთხევლის სარკმლის თაღში სამი მედალიონია — შუაში ჯვარი, დანარჩენებში მარტვილთა ბიუსტები, — ქვემოთ კი აკანთის ფოთლებიანი ორნამენტული ზოლი გასდევს. ტაძრის დანარჩენი კედლები და კამარები მოუხატავი იყო.

## ისტორია

წრომში ჯერ კიდევ ადრე იდგა საკმაოდ მნიშვნელოვანი ეკლესია, სადაც, მემატიანის გადმოცემით, 457 წლის აგვისტოში წამებით მოკლეს რაჟდენი, რომელმაც ვახტანგ გორგასლის დროს ქრისტიანობა მიიღო. ამ ძველი ეკლესიის ნანგრევებზე, როგორც აკადემიკოსი გ. ჩუბინაშვილი აღნიშნავს, ქართლის ერისმთავარმა სტეფანოზ II-მ დღევანდელი გუმბათიანი ტაძარი ააგო; სამხრეთ ფასადის მიხედვით ის 626–634 წლებით თარიღდება (სხვა დათარიღებით 626–635 წლებით). სოფლის სახელი ფრინველისაა: „ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონის“ მიხედვით წრომი „იგივეა რაც ჭოტი“.

ტაძარი რამდენჯერმე დაზიანდა და გადაკეთდა — XI და XII საუკუნეებს შორის და XVI–XVII საუკუნეებში. წრომი, ქართლის დასავლეთის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი დასახლებული პუნქტი, XVIII საუკუნეში ლეკიანობამ მოშალა: 1731 წლის 24 სექტემბერს ლეკთა შემოსევის დროს ტაძრის გალავანი დაინგრა, სოფლის ხელახალი დასახლება კი მხოლოდ XVIII საუკუნის სამოციან-სამოცდაათიანი წლებიდან დაიწყო, როცა თავადებმა ციციშვილებმა აქ ჯავახეთიდან მოსახლეობა გადმოასახლეს. 1940 წლის 8 მაისის მიწისძვრამ ტაძრის დიდი ნაწილი ძალზე დააზიანა: ჩამოიქცა გუმბათი, გუმბათქვეშა კვადრატის კედლები და დასავლეთისა და სამხრეთის მკლავების ცილინდრული კამარების დიდი ნაწილი, დასავლეთის კედელი კი გადაიხარა; მიუხედავად ამისა, ტაძრის თავდაპირველი გეგმა და საერთო კომპოზიცია უცვლელი დარჩა.

სარესტავრაციო სამუშაოები 1949 წელს ლ. ხიმშიაშვილის ხელმძღვანელობით დაიწყო. 1949 წელს დასავლეთის კედლის გასამაგრებლად სპეციალური დამჭერი კონსტრუქციები გაკეთდა, 1959 წელს გადახრილი დასავლეთის კედელი გაასწორეს, 1974–1975 წლებში კი ტრომპები გუმბათის ყელის ფუძემდე ამოიყვანეს და ტაძარს საცდელი ხის გუმბათი დაადგეს. 2006 წელს საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულებით ტაძარს ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა.

## ვიზიტის ინფორმაცია

წრომი ხაშურის მუნიციპალიტეტში, მდინარე მტკვრის მარჯვენა მხარეს, ზღვის დონიდან 800 მეტრზე მდებარეობს, ტაძარი კი რკინიგზის სადგურ გომიდან 3 კილომეტრშია. გზით ხაშურიდან დაახლოებით 14 კილომეტრია, გორიდან — 44, თბილისიდან კი — 122 კილომეტრი. ღიაა თუ არა ტაძარი და როდის აღევლინება წირვა, ადგილზე დააზუსტეთ.

## რჩევები

დაიწყეთ აღმოსავლეთ ფასადით: ნახეთ ორი ღრმა სამკუთხა ნიში, მათი დამაკავშირებელი სამმაგი თაღედი და სიღრმეში მიდგმული შეწყვილებული სვეტები, ნიშების თავში კი საღებავით დახატული სხივების კვალი მოძებნეთ. სამხრეთ ფასადზე იპოვეთ ფრონტონქვეშა განედლებული ჯვარი და შუა სარკმლის გვერდით სტეფანოზ II-ის წარწერა. შიგნით შეხედეთ ყელის მზიდ ტრომპებს და აფსიდს, სადაც დაკარგული მოზაიკის კონტურები და სარკმლის თაღის მედალიონებია შემორჩენილი; თავად მოზაიკის ფრაგმენტები საქართველოს ხელოვნების მუზეუმში ინახება. სოფელში წმინდა მარინეს ეკლესიაც დგას.

## უსაფრთხოება

ტაძარი 1940 წლის მიწისძვრამ ძლიერ დააზიანა და საცდელი ხის გუმბათით აღადგინეს: დაიცავით ადგილზე არსებული შეზღუდვები და კედლებზე ნუ აძვრებით. თუ წირვა მიმდინარეობს, წყნარად იყავით და ფოტოს გადაღებამდე ნებართვა ითხოვეთ.

## წყაროები

- [წრომის ტაძარი — ქართული ვიკიპედია](https://ka.wikipedia.org/wiki/წრომის_ტაძარი)
- [წრომის ტაძარი — ინგლისური ვიკიპედია](https://en.wikipedia.org/wiki/Tsromi_church)
- [წრომის ტაძარი — რუსული ვიკიპედია](https://ru.wikipedia.org/wiki/Цромский_храм)
- [წრომი — ქართული ვიკიპედია](https://ka.wikipedia.org/wiki/წრომი)
- [წრომი — რუსული ვიკიპედია](https://ru.wikipedia.org/wiki/Цроми)
- [წრომის ტაძარი — Wikidata](https://www.wikidata.org/wiki/Q227179)

## ეს გვერდი სხვა ენებზე

- [English](https://explore-georgia.ge/en/places/tsromi-church)
- [Русский](https://explore-georgia.ge/ru/mesta/cromskii-khram)