# ნოქალაქევი
- URL: https://explore-georgia.ge/ka/qalaqebi/noqalaqevi
- Type: city
- Region: სამეგრელო-ზემო სვანეთი
- Coordinates: 42.357222, 42.193889

## ძველი ქალაქი (არქეოპოლისი) — ნოქალაქევი

### მდებარეობა

**ნოქალაქევი** მდებარეობს **სამეგრელო–ზემო სვანეთის რეგიონში**, **სენაკის მუნიციპალიტეტში**, **მდინარე ტეხურის მარცხენა სანაპიროზე**, **სოფელ ჯიხას მიმდებარედ**.

### ნაქალაქარის აღწერა და ციხე-სიმაგრე

მდინარე ტეხურის ნაპირას, სოფელ ნოქალაქევში შემონახულია **ძველი ნაქალაქარის გრანდიოზული ნანგრევები**:

- **მასიური თავდაცვითი გალავანი**
- **მონუმენტური კოშკები**
- გალავანი **ტეხურის პირას იწყება**, **მთის კალთებს მიუყვება** და **მთის მწვერვალზე** გადაშლილ პლატოზე მდებარე ნანგრევებს უერთდება.

ამ ზედა მონაკვეთი ქმნის ე.წ. **„ზედა ციხეს“ — აკროპოლისს**, რომელსაც ადგილობრივი მოსახლეობა **„ჯიხას“** უწოდებს.

### წერილობითი ცნობები და სახელწოდებები

ქართულ და უცხოურ საისტორიო მწერლობაში შემონახული ცნობების მიხედვით, **ნოქალაქევი უძველესი დროიდანვე მნიშვნელოვანი და ცნობილი ცენტრი იყო**.

XI საუკუნის ქართველი ისტორიკოსი **ლეონტი მროველი** ქალაქის მშენებლობას მიაწერს **ეგრისისა და სვანეთის ერისთავს — ქუჯის** (ძვ.წ. III ს.). ქართულ ტრადიციაში გვხვდება სახელწოდება **ციხე-გოჯი** (ქუჯის ციხე), ასევე ვარიანტი **„ჯიხაქვინჯი“** (მეგრ.). წყაროების მიხედვით, ციხე-გოჯი **ადრეელინისტური ხანის ქართულ ქალაქთა შორის** არის ნახსენები.

ბერძნულ-ბიზანტიურ წყაროებში ნოქალაქევი ცნობილი იყო სახელით **„არქეოპოლისი“**. ამ სახელწოდებას ორი ისტორიკოსი გადმოგვცემს — **პროკოპი კესარიელი** და **აგათია**. სიტყვა **„არქაია/არხაია“** ნიშნავს **„ძველს“**, ხოლო **„პოლის“** — **„ქალაქს“**; შესაბამისად, „არქეოპოლისი“ პირდაპირ ითარგმნება როგორც **„ძველი ქალაქი“**. ტექსტის მიხედვით, ბერძნები ხშირად სწორედ ასე მოქმედებდნენ: ადგილობრივ სახელწოდებას იგებდნენ, მის მნიშვნელობას არკვევდნენ და **ბერძნულად თარგმნიდნენ** (მაგ.: ვარდციხე — **როდოპოლისი**, ცხენისწყალი — **ჰიპოსი** და სხვ.).

**იუსტინიანეს ნოველებში** აღნიშნულია, რომ **არქეოპოლისი და როდოპოლისი** უდიდესი და უძველესი სიმაგრეებია.

### ფსევდო-სქილაქსი და „დიდი ბარბაროსული ქალაქი“

ტექსტში მოყვანილია **ფსევდო-სქილაქსის** (ძვ.წ. VI ს.) ცნობა შავი ზღვისპირეთის ხალხებსა და ქალაქებზე და საუბარია ერთ **„დიდ ბარბაროსულ ქალაქზე“**, რომელიც თითქოს ფასისიდან (ფოთიდან) **180 სტადიონით (~33 კმ)** იყო დაშორებული.

აქ არსებობს **აზრთა სხვაობა**:

- ერთი მოსაზრებით, „დიდი ქალაქი“ შეიძლება გულისხმობდეს **ქუთაისს**, თუმცა ქუთაისი ფოთიდან 33 კმ-ში არ მდებარეობს;
- მეორე მოსაზრებით, 33 კმ-ით დაშორებული ქალაქი შეიძლება იყოს **ნოქალაქევი**, მაგრამ ის **ფასისის (რიონის) ნაპირზე** არ დგას.

ტექსტში ასევე მოხსენიებულია **სიმონ ჯანაშიას მოსაზრება**, რომლის მიხედვითაც ფსევდო-სქილაქსის მიერ ნახსენები მდინარე **„რისი“** შესაძლოა სწორედ **მდინარე ტეხური** იყოს (რიონის შენაკადი). ამ ორ ვარიანტიდან **ერთმნიშვნელოვანი დადასტურება** ჯერ ვერ ხერხდება, რადგან საჭირო მასშტაბის კვლევები არ არის დასრულებული.

### არქეოლოგიური მონაცემები და ქრონოლოგია

ტექსტის მიხედვით, სავარაუდოა, რომ ნოქალაქევში ქალაქური ცხოვრება **ქუჯის ეპოქამდეც** არსებობდა — ამასვე მიანიშნებს სახელწოდება **„ძველი ქალაქი“ (არქეოპოლისი)** და ასევე არქეოლოგიური კვლევების შედეგები.

**ძვ.წ. VIII–VII საუკუნეებიდან** ნოქალაქევის ტერიტორიაზე ცხოვრების კვალი **არქეოლოგიური მასალებით** დადასტურებულია.

- **ძვ.წ. III საუკუნიდან** ნოქალაქევი (ციხე-გოჯი) **კოლხეთის ერთ-ერთ ცენტრად** მოიხსენიება.
- **III–IV საუკუნეთა მიჯნაზე** იგი ხდება **ეგრისის (ლაზიკის) სამეფოს დედაქალაქი**.
- ქალაქმა იარსება **VIII საუკუნის 30-იან წლებამდე**, ხოლო **მურვან ყრუს ლაშქრობის შედეგად** განადგურდა.

### ახალი დროის ცნობები, პოპულარობა და მუზეუმ-ნაკრძალი

ნოქალაქევის გათხრების შედეგები აქტიურად შუქდებოდა მედიაში, დაიწერა არაერთი ნაშრომი ექსპედიციის კვლევებზე, ხოლო დღეს ნოქალაქევი **პოპულარული ლოკაციაა** და **მრავალ ღონისძიებას მასპინძლობს**.

ტექსტში ცალკე მოხსენიებულია ინგლისელი მკვლევარი და მოგზაური **ტიმ სევერინი**, რომელმაც გადაწყვიტა გაევლო მითიური არგონავტების გზა: დაამზადებინა „არგოს“ მსგავსი გემი, მივიდა ფოთში და შემდეგ ნოქალაქევში; მიღებული შთაბეჭდილებები ასახა საკუთარ წიგნში.

## დღეს ტერიტორიაზე ფუნქციონირებს **ნოქალაქევის არქეოლოგიური მუზეუმი**, ხოლო თავად ტერიტორია სარგებლობს **მუზეუმ-ნაკრძალის სტატუსით**.

**FAQ**

1. **სად მდებარეობს ნოქალაქევი?** სამეგრელო–ზემო სვანეთში, სენაკის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ტეხურის მარცხენა სანაპიროზე.
2. **რატომ ჰქვია არქეოპოლისი?** ბიზანტიურ წყაროებში ადგილი ცნობილია სახელით “Archaeopolis” — “ძველი ქალაქი”.
3. **რა არის “ციხე-გოჯი”?** ქართულ ქრონიკებში ნოქალაქევი მოიხსენიება როგორც ციხე-გოჯი — “ქუჯის ციხე”.
4. **რომელ ეპოქებში იყო განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი?** განსაკუთრებით გამოირჩევა ადრეული შუა საუკუნეები და VI საუკუნე (ლაზიკის ომის კონტექსტი).
5. **რა იყო ლაზიკის ომი და რა კავშირი აქვს ნოქალაქევს?** ეს იყო ბიზანტია–სასანიანთა დაპირისპირების ნაწილი; ნოქალაქევი-არქეოპოლისი ერთ-ერთ საკვანძო სიმაგრედ ითვლებოდა.
6. **რა ჩანს ადგილზე დღეს?** გალავნები, კედლის ხაზები, კარიბჭეები და ქალაქის შიდა ნაგებობების ფრაგმენტები.
7. **რატომ იყო ადგილმდებარეობა სტრატეგიული?** ტეხურის მარყუჟი და გორაკოვანი ციტადელი ბუნებრივ თავდაცვას ქმნიდა და გადასასვლელებს აკონტროლებდა.
8. **არის თუ არა ნოქალაქევი მუზეუმ-ნაკრძალი?** დიახ, იგი ფუნქციონირებს როგორც მუზეუმ-ნაკრძალი (ზოგად ცნობებში დაარსება 1979 წლითაა აღნიშნული).
9. **ვინ იკვლევს ნოქალაქევს თანამედროვე პერიოდში?** მნიშვნელოვანი პროექტია ანგლო-ქართული არქეოლოგიური ექსპედიცია, რომელიც აქ მრავალი წელია მუშაობს. --- ## გამოყენებული ლიტერატურა / წყაროები - **ანდრია აფაქიძე** — სტატია: *„ძველი ქალაქი — არქეოპოლისი — ნოქალაქევი“*, ჟურნალი **„ძეგლის მეგობარი“** (კრებული **19**), **ეროვნული ბიბლიოთეკის არქივი**. - **თ. ყაუხჩიშვილი** — *„ბერძენი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ“*, **1967**. - **ნოდარ ლომოური** — *„არქეოპოლისი — ნოქალაქევი“*, ჟურნალი **„ძეგლის მეგობარი“**(კრებული **4**), **ეროვნული ბიბლიოთეკის არქივი**, **1999**.

## This page in other languages

- [English](https://explore-georgia.ge/en/cities/nokalakevi)
- [Russian](https://explore-georgia.ge/ru/goroda/nokalakevi)