# ზესტაფონი
- URL: https://explore-georgia.ge/ka/qalaqebi/zestafoni
- Type: city
- Region: იმერეთი
- Coordinates: 42.108333, 43.041667

## ზესტაფონი — ისტორია და ქალაქის განვითარება

ზესტაფონი არის **იმერეთის ქალაქი** და **ზესტაფონის მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი**. ქალაქი მდებარეობს **მდინარე ყვირილას ხეობაში** (იმერეთის დასავლეთ ნაწილში) და ისტორიულადაც, დღესაც, განსაკუთრებულად მკაფიოდ იკითხება როგორც **ტრანსპორტისა და ინდუსტრიის ქალაქი** — ადგილი, სადაც რკინიგზამ, შემდეგ კი მეტალურგიულმა წარმოებამ შექმნა ურბანული ზრდის მთავარი „ძრავა“.

---

### ადრეული ფენა: XVI საუკუნის ხსენებები და სახელის წარმოშობა

ზესტაფონი ისტორიულ წყაროებში პირველად **XVI საუკუნეში (ხშირად — XVI ს. 60-იანი წლები)**მოიხსენიება. სახელწოდების განმარტებად ადგილობრივი/მუნიციპალური წყაროები ასახელებს ფორმულას **„ზედა ფონი“** — ყვირილას „ზედა ფონის“, ანუ ზედა/მაღალი ნაპირის იდეას.

ეს ადრეული პერიოდი ქალაქის “პირველი ბიოგრაფიაა”: ადგილი ცნობილია როგორც მდინარისპირა სივრცე, სადაც მოძრაობისა და დასახლების ლოგიკა ბუნებრივ პირობებს მიჰყვებოდა.

---

### XIX საუკუნე: სადგურისკენ მიმავალი გზა და დასახლების გარდაქმნა

ქართული ვიკიპედიის მიხედვით, ზესტაფონი **XIX საუკუნის 60-იანი წლებიდან** თანდათან გადაიქცა **ქალაქის ტიპის დასახლებად**. ეს დრო ემთხვევა დასავლეთ საქართველოში ინფრასტრუქტურის გაძლიერების და ადმინისტრაციული სისტემების ცვლილების ეპოქას.

მუნიციპალური და ტურისტული წყაროები დამატებით აღნიშნავს, რომ **XIX საუკუნის 20-იან წლებში** ამ ტერიტორიაზე არსებობდა **კაზაკთა სამხედრო პოსტი** („ყვირილის პოსტი“) და სწორედ ამ პერიოდში სახელიც ხშირად უკავშირდება ფორმას **„ყვირილა“**.

---

### რკინიგზა როგორც „ქალაქის გამჩენი“ ფაქტორი

ზესტაფონის ურბანული ზრდის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი ფაქტორია რკინიგზა. **საქართველოს რკინიგზის ისტორიის** საერთო ქრონიკაში მითითებულია, რომ ოპერაციები დაიწყო **1871 წელს** მონაკვეთზე **ფოთი — ყვირილა (დღევანდელი ზესტაფონი)**, ხოლო ქსელი შემდეგ ეტაპობრივად გაფართოვდა.

ამავე წყაროში აღნიშნულია ზესტაფონიდან **ჭიათურის მიმართულებით** სარკინიგზო კავშირი **1895 წელს** — რაც პირდაპირ უკავშირდება ჭიათურის მანგანუმის საბადოს ლოგისტიკას და მომავალ ინდუსტრიალიზაციას.

ამ ეტაპიდან ზესტაფონი უფრო მკაფიოდ იქცა „კვანძად“: სადგური, გადაადგილება, ტვირთი, მომსახურება და დასაქმება ერთმანეთზე აეწყო — სწორედ ისე, როგორც ტრანსპორტის ქალაქებს ახასიათებთ.

---

### სახელწოდებები და ადმინისტრაციული სტატუსი

ზესტაფონის „პოლიტიკურ-ადმინისტრაციულ ბიოგრაფიაში“ მნიშვნელოვანი ადგილია სახელების ცვლილებებსაც.

ქართული ვიკიპედიის მიხედვით, 1937 წლამდე სხვადასხვა დროს ოფიციალურად გამოიყენებოდა სახელები **„ყვირილა“** და **„ჯუღელი“**, თუმცა ადგილობრივი მოსახლეობა ტრადიციულად **ზესტაფონს** უწოდებდა.

**ქალაქის სტატუსი** ზესტაფონმა „ეტაპობრივად“ მიიღო: წყარო მიუთითებს, რომ სტატუსი **1917 წელს**, ხოლო **საბოლოოდ — 1926 წელს** დამკვიდრდა.

---

### ინდუსტრიული ეპოქა: ზესტაფონის ფეროშენადნობთა ქარხანა

ზესტაფონის თანამედროვე ურბანული სახის ყველაზე თვალსაჩინო “საბჭოთა-ინდუსტრიული” ფენა არის **ზესტაფონის ფეროშენადნობთა ქარხანა** — ქალაქის ეკონომიკისა და იდენტობის მთავარი სიმბოლო.

კომპანიის ისტორიულ გვერდზე (Georgian Manganese) წერია, რომ:

- ქარხნის მშენებლობა დაიწყო **1931 წელს**;
- „პირველი ჩამოსხმის დღე“ იყო **1933 წლის 30 ოქტომბერი**, რომელიც ოფიციალურად ითვლება ქარხნის მუშაობის პირველ დღედ.

ინგლისურ ვიკიპედიაში ზესტაფონი აღწერილია როგორც მნიშვნელოვანი **ინდუსტრიული ცენტრი**, სადაც ფეროშენადნობთა დიდი წარმოება ამუშავებს ჭიათურიდან მიწოდებულ მანგანუმის ნედლეულს.

შედეგად, ქალაქის ზრდა კიდევ ერთხელ “გამძაფრდა”: ტრანსპორტის კვანძს დაემატა მძიმე ინდუსტრია, დასაქმება, მუშათა უბნები და ახალი ურბანული რიტმი — ქალაქი უფრო მკვეთრად შეიჭრა საქართველოს ინდუსტრიულ რუკაზე.

---

### ზესტაფონი და შორაპანი: ისტორიული მეზობლობა

ენ-ვიკიპედია ხაზს უსვამს, რომ ზესტაფონი ახლოსაა **შორაპანთან** — ძველ ციხე-დასახლებასთან, რაც რეგიონს დამატებით ისტორიულ ფონს აძლევს (ურბანული „ახალი ქალაქი“ გვერდით დგას ძველი ციხის სივრცესთან).

---

### FAQ

**Q: ზესტაფონი როდის პირველად იხსენიება წყაროებში?**
A: მუნიციპალიტეტისა და სამოგზაურო წყაროების მიხედვით — **XVI საუკუნეში** (ხშირად მითითებულია XVI ს. 60-იანი წლები).

**Q: რას უკავშირდება სახელწოდება „ზესტაფონი“?**
A: ადგილობრივი წყაროები მას უკავშირებენ იდეას „ზედა ფონი“ — ყვირილას „ზედა ნაპირის/ფონის“ მნიშვნელობით.

**Q: როდის გახდა ზესტაფონი ქალაქი?**
A: ქართული ვიკიპედიის მიხედვით, ქალაქის სტატუსი **1917 წელს**, საბოლოოდ კი **1926 წელს** მიიღო.

**Q: რატომ არის ზესტაფონი ინდუსტრიული ქალაქი?**
A: ქალაქში მდებარეობს დიდი **ფეროშენადნობთა ქარხანა**, რომლის მშენებლობა დაიწყო 1931-ში და ოპერაციად ითვლება 1933-10-30.

**Q: რა კავშირი აქვს ზესტაფონს რკინიგზასთან?**
A: რკინიგზის ოპერაციები დაიწყო 1871-ში ფოთი–ყვირილას მონაკვეთზე (ყვირილა = დღევანდელი ზესტაფონი), ხოლო ზესტაფონი–ჭიათურის კავშირი 1895-ში აღნიშნულია.

---

### წყაროები

**ენციკლოპედიური და ზოგადი მიმოხილვა**

- ქართ. ვიკიპედია — ზესტაფონი [https://ka.wikipedia.org/wiki/ზესტაფონი](https://ka.wikipedia.org/wiki/ზესტაფონი)

**ადრეული ხსენებები / სახელწოდების წარმოშობა**

- ზესტაფონის მუნიციპალიტეტი — ზესტაფონის ისტორია (სახელწოდება „ზედა ფონი“, XVI ს. ხსენება) [https://zestafoni.gov.ge/page/54](https://zestafoni.gov.ge/page/54)
- [Zestafoni.ge](http://Zestafoni.ge) — ზესტაფონის შესახებ (XVI ს. 60-იანი წლები; „ყვირილა“) [https://zestafoni.ge/zestafoni/zestafonis-shesaxeb.html](https://zestafoni.ge/zestafoni/zestafonis-shesaxeb.html)

**რკინიგზის კონტექსტი (1871; 1895)**

- Wikipedia — Georgian Railway (1871: Poti–Kvirila; 1895: Zestaponi–Chiatura) [https://en.wikipedia.org/wiki/Georgian_Railway](https://en.wikipedia.org/wiki/Georgian_Railway)

**ქალაქის სტატუსი / სახელების ცვლილება**

- ქართ. ვიკიპედია — ზესტაფონი (1917; საბოლოოდ 1926; „ყვირილა“/„ჯუღელი“) [https://ka.wikipedia.org/wiki/ზესტაფონი](https://ka.wikipedia.org/wiki/ზესტაფონი)

**ინდუსტრია (ფეროშენადნობთა ქარხანა)**

- Georgian Manganese — History of Zestafoni Ferroalloy Plant (1931; 1933-10-30) [https://www.gm.ge/en/%E1%83%98%E1%83%A1%E1%83%A2%E1%83%9D%E1%83%A0%E1%83%98%E1%83%90/](https://www.gm.ge/en/ისტორია/)

## This page in other languages

- [English](https://explore-georgia.ge/en/cities/zestaponi)
- [Russian](https://explore-georgia.ge/ru/goroda/zestafoni)