# ქვემო ქართლი
- URL: https://explore-georgia.ge/ka/regionebi/qvemo-qartli
- Type: region of Georgia

## ისტორია

ქვემო ქართლი (Kvemo Kartli Georgia) საქართველოს სამხრეთ-სამხრეთაღმოსავლეთ სივრცეა, სადაც ერთმანეთზე გადადის მდინარეთა ვაკეები, მთისწინეთი და თრიალეთ-ჯავახეთის ქედის მიმართულებით მაღალმთიანი ზონები. ეს გეოგრაფია რეგიონს საუკუნეების განმავლობაში „გადასასვლელ-კარიბჭედ“ აქცევდა: აქ იკვეთებოდა გზები თბილისიდან სამხრეთისკენ, ხოლო საზღვრის სიახლოვე (სომხეთი და აზერბაიჯანი) მუდმივ ურთიერთგავლენას ქმნიდა.

### უძველესი ეპოქები და მსოფლიო მნიშვნელობის არქეოლოგია

რეგიონის ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი ნარატივი დმანისს უკავშირდება. დმანისი ფართო საზოგადოებაში ცნობილია როგორც ადგილი, სადაც აღმოჩენებმა მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა ადრეული ადამიანების ისტორიის გააზრებაში; ადგილობრივი გიდ-რესურსებიც სწორედ ამ მნიშვნელობას უსვამენ ხაზს.
ქვემო ქართლში სხვა არქეოლოგიური კერებიც მრავლადაა — ძველი დასახლებების, ნეკროპოლებისა და ციხე-ქალაქების კვალით. პრაქტიკულად, რეგიონში მოგზაურობისას ხშირად გხვდება „ისტორიის ფენები“ ერთ მარშრუტზე: არქეოლოგია, შუა საუკუნეების ეკლესიები და ციხეები, და თანამედროვე ქალაქური ლანდშაფტი.

### შუა საუკუნეები — ქრისტიანობა, ეკლესიები და ციხეები

ქვემო ქართლი ქართულ ქრისტიანულ კულტურაში ერთ-ერთ ადრეულ და მნიშვნელოვან ტერიტორიად ითვლება, რასაც მრავალი ტაძარი და მონასტერი ადასტურებს.
რეგიონის ხეობებსა და გადასასვლელებზე ხშირად შენდებოდა სიმაგრეები და საგუშაგოები — როგორც გზების კონტროლის, ისე თავდაცვისთვის. ამ ხაზშია ბირთვისის ციხის, კლდეკარისა და სხვა ციხე-სიმაგრეების მიმართ ინტერესი, რომლებიც დღეს მოგზაურებისთვის „გადასაღებ“ ხედებსა და ჰაიკინგ-მარშრუტებსაც ქმნის.

### ახალი ხანა — მრავალეთნიკური სივრცე და სავაჭრო-აგრარული რეგიონი

საზღვრისპირა მდებარეობამ, ვაჭრობისა და მიგრაციის ტალღებმა, ქვემო ქართლი ისტორიულად მრავალფეროვან რეგიონად ჩამოაყალიბა — განსხვავებული თემების, ენობრივი და კულტურული ნარატივების თანაცხოვრებით. ეს მრავალფეროვნება დღესაც რეგიონული თვითმყოფადობის ნაწილია.
ვაკის ზონაში აგრარული მეურნეობა ბუნებრივად განვითარდა, ხოლო ქალაქურ ცენტრებს შორის განსაკუთრებით გამოირჩევა რუსთავი — როგორც რეგიონული ადმინისტრაციული და ინდუსტრიული ქალაქი.

### თანამედროვე პერიოდი — ბუნება, კანიონები და ახალი ტურისტული რუკა

თანამედროვე ქვემო ქართლი ტურისტულად სწრაფად „იხსნება“:

- **დაშბაშის კანიონი** (წალკის მიმართულება) — დრამატული ხეობა ჩანჩქერებითა და ხედებით, რომელიც ხშირად ერთდღიან/უიქენდ-მარშრუტებში ხვდება.
- **ალგეთის ეროვნული პარკი** (თეთრიწყარო/მანგლისის მიდამო) — ტყიანი ფერდობები, მთის ჰავა და მსუბუქი ეკო-მარშრუტები თბილისთან ახლოს.
- **მრავალცხაროს (Mravaltskaro) ნახევარუდაბნოს/ფერადი ლანდშაფტები** — უჩვეულო ბუნებრივი „ფერი“ ერთ დღეში.

ქვემო ქართლის საუკეთესო ფორმულა ხშირად ასეთია: **ერთი დღე — ისტორია/კულტურა (ბოლნისი/დმანისი/სამშვილდე), მეორე დღე — ბუნება (ალგეთი/დაშბაში/ხეობები)**.

## FAQ

**Q: სად მდებარეობს ქვემო ქართლი?**
A: საქართველოს აღმოსავლეთ/სამხრეთ ნაწილში; ჩრდილოეთით ესაზღვრება შიდა ქართლსა და მცხეთა-მთიანეთს, სამხრეთით — სომხეთსა და აზერბაიჯანს.

**Q: რომელი ქალაქია ადმინისტრაციული ცენტრი?**
A: რუსთავი.

**Q: რა მუნიციპალიტეტებია რეგიონში?**
A: ბოლნისი, გარდაბანი, დმანისი, თეთრიწყარო, მარნეული, წალკა (და ქალაქი რუსთავი როგორც ცენტრი).

**Q: ყველაზე ცნობილი არქეოლოგიური ადგილი რომელია?**
A: დმანისი — ადრეული ადამიანების აღმოჩენებით ცნობილი სივრცე.

**Q: ბუნებიდან რა არის must-see?**
A: დაშბაშის კანიონი და ალგეთის ეროვნული პარკი.

**Q: რამდენი დღე მეყოფა?**
A: მინიმუმ 2 დღე: 1 დღე კულტურა/არქეოლოგია (ბოლნისი-დმანისი-სამშვილდე), 1 დღე ბუნება (ალგეთი ან დაშბაში).

**Q: როდის ჯობს წასვლა?**
A: გაზაფხული და შემოდგომა ყველაზე კომფორტულია; ზაფხულში ვაკეში შეიძლება სიცხე იყოს, ხოლო წალკა/მთიან ზონაში ჰავა უფრო გრილია.

**Q: თბილისიდან როგორ მოვხვდე?**
A: ყველაზე მარტივია მანქანით; ბევრი ლოკაცია თბილისიდან 1–2 საათშია (ალგეთი/მანგლისი, რუსთავი, ბოლნისი).

**Q: ოჯახთან/ბავშვებთან სად არის მარტივი?**
A: ალგეთის პარკის მსუბუქი ბილიკები და დაშბაშის ხედები (თუ ამინდი კარგია) — შედარებით კომფორტული ვარიანტებია.

**Q: ოფიციალურ სტატისტიკას სად ვნახავ მოსახლეობაზე?**
A: საქსტატის (GeoStat) ანგარიშებში, სადაც რეგიონების მიხედვით მოსახლეობაა მოცემული.

## წყაროები

- [GeoStat — Number of Population as of January 1, 2025 (PDF)](https://www.geostat.ge/media/70049/Number-of-Population-as-of-January-1,-2025.pdf)
- [Georgian Travel Guide — Kvemo Kartli (რეგიონის აღწერა/კოორდინატები/სანახაობები)](https://georgiantravelguide.com/en/kvemo-kartli)
- [Georgia.travel](http://Georgia.travel)[— Kvemo Kartli region overview](https://georgia.travel/regions/kvemo-kartli)
- [Algeti National Park overview (protected area info)](https://en.wikipedia.org/wiki/Algeti_National_Park)

## Municipalities

- [ბოლნისის მუნიციპალიტეტი](https://explore-georgia.ge/ka/municipalitetebi/bolnisis-municipaliteti): ბოლნისი ქვემო ქართლში: V საუკუნის ბოლნისის სიონი, უძველესი ქართული წარწერები, გერმანული ეკატერინენფელდი და ბოლნისის მუზეუმი.
- [გარდაბნის მუნიციპალიტეტი](https://explore-georgia.ge/ka/municipalitetebi/gardabnis-municipaliteti): გარდაბანი ქვემო ქართლში: მარტყოფის მონასტერი, გარდაბნის ჭალის აღკვეთილი, კუმისისა და ჯანდარის ტბები. ისტორია და მარშრუტები.
- [დმანისის მუნიციპალიტეტი](https://explore-georgia.ge/ka/municipalitetebi/dmanisis-municipaliteti): დმანისი ქვემო ქართლში: 1,8 მილიონი წლის ჰომინიდები, შუასაუკუნეების ქალაქი და დმანისის სიონი, მთის ტბები. ისტორია და მარშრუტები.
- [თეთრიწყაროს მუნიციპალიტეტი](https://explore-georgia.ge/ka/municipalitetebi/tetritsyaros-municipaliteti): თეთრიწყარო ქვემო ქართლში: მანგლისის ტაძარი, სამშვილდე, ბირთვისი, ალგეთის ეროვნული პარკი და ასურეთი. ისტორია და მარშრუტები.
- [მარნეულის მუნიციპალიტეტი](https://explore-georgia.ge/ka/municipalitetebi/marneulis-municipaliteti): მარნეული ქვემო ქართლში: ნეოლითური შულავერი და გადაჭრილი გორა — მეღვინეობის აკვანი, წერაქვისა და ხუჯაბის მონასტრები. ისტორია.
- [რუსთავი](https://explore-georgia.ge/ka/municipalitetebi/rustavis-municipaliteti): რუსთავი ქვემო ქართლში: მტკვრისპირა ძველი ციხე-ქალაქი, საბჭოთა მეტალურგიის ქალაქი, მუზეუმები და პარკები თბილისთან. ისტორია და რჩევები.
- [წალკის მუნიციპალიტეტი](https://explore-georgia.ge/ka/municipalitetebi/tsalkis-municipaliteti): წალკა ქვემო ქართლში: დაშბაშის კანიონის შუშის ხიდი, წალკის წყალსაცავი, თრიალეთის ოქროს ყორღანები და ბერძნული სოფლები.

## This page in other languages

- [English](https://explore-georgia.ge/en/regions/kvemo-kartli)
- [Russian](https://explore-georgia.ge/ru/regioni/kvemo-kartli)