ნოქალაქევი

ძველი ქალაქი (არქეოპოლისი) — ნოქალაქევი

მდებარეობა

ნოქალაქევი მდებარეობს სამეგრელო–ზემო სვანეთის რეგიონში, სენაკის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ტეხურის მარცხენა სანაპიროზე, სოფელ ჯიხას მიმდებარედ.

ნაქალაქარის აღწერა და ციხე-სიმაგრე

მდინარე ტეხურის ნაპირას, სოფელ ნოქალაქევში შემონახულია ძველი ნაქალაქარის გრანდიოზული ნანგრევები:

• მასიური თავდაცვითი გალავანი

• მონუმენტური კოშკები

• გალავანი ტეხურის პირას იწყება, მთის კალთებს მიუყვება და მთის მწვერვალზეგადაშლილ პლატოზე მდებარე ნანგრევებს უერთდება.

ამ ზედა მონაკვეთი ქმნის ე.წ. „ზედა ციხეს“ — აკროპოლისს, რომელსაც ადგილობრივი მოსახლეობა „ჯიხას“ უწოდებს.

წერილობითი ცნობები და სახელწოდებები

ქართულ და უცხოურ საისტორიო მწერლობაში შემონახული ცნობების მიხედვით, ნოქალაქევი უძველესი დროიდანვე მნიშვნელოვანი და ცნობილი ცენტრი იყო.

XI საუკუნის ქართველი ისტორიკოსი ლეონტი მროველი ქალაქის მშენებლობას მიაწერს ეგრისისა და სვანეთის ერისთავს — ქუჯის (ძვ.წ. III ს.). ქართულ ტრადიციაში გვხვდება სახელწოდება ციხე-გოჯი (ქუჯის ციხე), ასევე ვარიანტი „ჯიხაქვინჯი“ (მეგრ.). წყაროების მიხედვით, ციხე-გოჯი ადრეელინისტური ხანის ქართულ ქალაქთა შორის არის ნახსენები.

ბერძნულ-ბიზანტიურ წყაროებში ნოქალაქევი ცნობილი იყო სახელით „არქეოპოლისი“. ამ სახელწოდებას ორი ისტორიკოსი გადმოგვცემს — პროკოპი კესარიელი და აგათია. სიტყვა „არქაია/არხაია“ ნიშნავს „ძველს“, ხოლო „პოლის“ — „ქალაქს“; შესაბამისად, „არქეოპოლისი“ პირდაპირ ითარგმნება როგორც „ძველი ქალაქი“. ტექსტის მიხედვით, ბერძნები ხშირად სწორედ ასე მოქმედებდნენ: ადგილობრივ სახელწოდებას იგებდნენ, მის მნიშვნელობას არკვევდნენ და ბერძნულად თარგმნიდნენ (მაგ.: ვარდციხე — როდოპოლისი, ცხენისწყალი — ჰიპოსი და სხვ.).

იუსტინიანეს ნოველებში აღნიშნულია, რომ არქეოპოლისი და როდოპოლისი უდიდესი და უძველესი სიმაგრეებია.

ფსევდო-სქილაქსი და „დიდი ბარბაროსული ქალაქი“

ტექსტში მოყვანილია ფსევდო-სქილაქსის (ძვ.წ. VI ს.) ცნობა შავი ზღვისპირეთის ხალხებსა და ქალაქებზე და საუბარია ერთ „დიდ ბარბაროსულ ქალაქზე“, რომელიც თითქოს ფასისიდან (ფოთიდან) 180 სტადიონით (~33 კმ) იყო დაშორებული.

აქ არსებობს აზრთა სხვაობა:

• ერთი მოსაზრებით, „დიდი ქალაქი“ შეიძლება გულისხმობდეს ქუთაისს, თუმცა ქუთაისი ფოთიდან 33 კმ-ში არ მდებარეობს;

• მეორე მოსაზრებით, 33 კმ-ით დაშორებული ქალაქი შეიძლება იყოს ნოქალაქევი, მაგრამ ის ფასისის (რიონის) ნაპირზე არ დგას.

ტექსტში ასევე მოხსენიებულია სიმონ ჯანაშიას მოსაზრება, რომლის მიხედვითაც ფსევდო-სქილაქსის მიერ ნახსენები მდინარე „რისი“ შესაძლოა სწორედ მდინარე ტეხური იყოს (რიონის შენაკადი). ამ ორ ვარიანტიდან ერთმნიშვნელოვანი დადასტურება ჯერ ვერ ხერხდება, რადგან საჭირო მასშტაბის კვლევები არ არის დასრულებული.

არქეოლოგიური მონაცემები და ქრონოლოგია

ტექსტის მიხედვით, სავარაუდოა, რომ ნოქალაქევში ქალაქური ცხოვრება ქუჯის ეპოქამდეცარსებობდა — ამასვე მიანიშნებს სახელწოდება „ძველი ქალაქი“ (არქეოპოლისი) და ასევე არქეოლოგიური კვლევების შედეგები.

ძვ.წ. VIII–VII საუკუნეებიდან ნოქალაქევის ტერიტორიაზე ცხოვრების კვალი არქეოლოგიური მასალებით დადასტურებულია.

• ძვ.წ. III საუკუნიდან ნოქალაქევი (ციხე-გოჯი) კოლხეთის ერთ-ერთ ცენტრად მოიხსენიება.

• III–IV საუკუნეთა მიჯნაზე იგი ხდება ეგრისის (ლაზიკის) სამეფოს დედაქალაქი.

• ქალაქმა იარსება VIII საუკუნის 30-იან წლებამდე, ხოლო მურვან ყრუს ლაშქრობის შედეგად განადგურდა.

ახალი დროის ცნობები, პოპულარობა და მუზეუმ-ნაკრძალი

ნოქალაქევის გათხრების შედეგები აქტიურად შუქდებოდა მედიაში, დაიწერა არაერთი ნაშრომი ექსპედიციის კვლევებზე, ხოლო დღეს ნოქალაქევი პოპულარული ლოკაციაა და მრავალ ღონისძიებას მასპინძლობს.

ტექსტში ცალკე მოხსენიებულია ინგლისელი მკვლევარი და მოგზაური ტიმ სევერინი, რომელმაც გადაწყვიტა გაევლო მითიური არგონავტების გზა: დაამზადებინა „არგოს“ მსგავსი გემი, მივიდა ფოთში და შემდეგ ნოქალაქევში; მიღებული შთაბეჭდილებები ასახა საკუთარ წიგნში.

დღეს ტერიტორიაზე ფუნქციონირებს ნოქალაქევის არქეოლოგიური მუზეუმი, ხოლო თავად ტერიტორია სარგებლობს მუზეუმ-ნაკრძალის სტატუსით.

FAQ

1. სად მდებარეობს ნოქალაქევი?
   სამეგრელო–ზემო სვანეთში, სენაკის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ტეხურის მარცხენა სანაპიროზე.

2. რატომ ჰქვია არქეოპოლისი?
   ბიზანტიურ წყაროებში ადგილი ცნობილია სახელით “Archaeopolis” — “ძველი ქალაქი”.

3. რა არის “ციხე-გოჯი”?
   ქართულ ქრონიკებში ნოქალაქევი მოიხსენიება როგორც ციხე-გოჯი — “ქუჯის ციხე”.

4. რომელ ეპოქებში იყო განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი?
   განსაკუთრებით გამოირჩევა ადრეული შუა საუკუნეები და VI საუკუნე (ლაზიკის ომის კონტექსტი).

5. რა იყო ლაზიკის ომი და რა კავშირი აქვს ნოქალაქევს?
   ეს იყო ბიზანტია–სასანიანთა დაპირისპირების ნაწილი; ნოქალაქევი-არქეოპოლისი ერთ-ერთ საკვანძო სიმაგრედ ითვლებოდა.

6. რა ჩანს ადგილზე დღეს?
   გალავნები, კედლის ხაზები, კარიბჭეები და ქალაქის შიდა ნაგებობების ფრაგმენტები.

7. რატომ იყო ადგილმდებარეობა სტრატეგიული?
   ტეხურის მარყუჟი და გორაკოვანი ციტადელი ბუნებრივ თავდაცვას ქმნიდა და გადასასვლელებს აკონტროლებდა.

8. არის თუ არა ნოქალაქევი მუზეუმ-ნაკრძალი?
   დიახ, იგი ფუნქციონირებს როგორც მუზეუმ-ნაკრძალი (ზოგად ცნობებში დაარსება 1979 წლითაა აღნიშნული).

9. ვინ იკვლევს ნოქალაქევს თანამედროვე პერიოდში?
   მნიშვნელოვანი პროექტია ანგლო-ქართული არქეოლოგიური ექსპედიცია, რომელიც აქ მრავალი წელია მუშაობს.

   ---

   გამოყენებული ლიტერატურა / წყაროები

   • ანდრია აფაქიძე — სტატია: „ძველი ქალაქი — არქეოპოლისი — ნოქალაქევი“, ჟურნალი „ძეგლის მეგობარი“ (კრებული 19), ეროვნული ბიბლიოთეკის არქივი.

   • თ. ყაუხჩიშვილი — „ბერძენი მწერლების ცნობები საქართველოს შესახებ“, 1967.

   • ნოდარ ლომოური — „არქეოპოლისი — ნოქალაქევი“, ჟურნალი „ძეგლის მეგობარი“(კრებული 4), ეროვნული ბიბლიოთეკის არქივი, 1999.