აფხაზეთის სახელმწიფო მუზეუმი

აფხაზეთის სახელმწიფო მუზეუმი სოხუმის ცენტრშია და ავტონომიური რესპუბლიკის ისტორიულ-სამხარეთმცოდნეო მუზეუმია. მას ხუთი საექსპოზიციო განყოფილება ჰქონდა — ბუნების, არქეოლოგიის, ძველი ისტორიის, ეთნოგრაფიისა და XIX–XX საუკუნეების ისტორიის — თვრამეტ დარბაზში, ფილიალები კი სოხუმის სამხატვრო გალერეა, ახალი ათონის პანტელეიმონის ტაძარი და გულრიფშის „იასოჩკას“ მემორიალური მუზეუმია. 1990 წელს ფონდში 164 ათასზე მეტი ექსპონატი ინახებოდა; დღეს ფონდებში ასი ათასზე მეტი ერთეულია — კერამიკა, ლითონი, ქსოვილი, დოკუმენტები — არა მარტო აფხაზეთისა და კავკასიის ხალხების, არამედ ძველი ეგვიპტის, საბერძნეთის, რომის, ბიზანტიისა და სასანური ირანის კულტურის ძეგლები.

ექსპოზიციის სიამაყეა ყოფილი საბჭოთა კავშირის ერთ-ერთი უძველესი, იაშთხვის აშელური სადგომის ძვლის იარაღი, ცივი გროტის მეზოლითური ძვლის ჰარპუნები და მღვიმის დათვის წინამხრის ძვლისგან გაკეთებული „ბელადის კვერთხი“, ძვ. წ. III ათასწლეულის ბოლოს დოლმენური კულტურის ლითონის ნივთები, რომლებიც ამიერკავკასიაში მხოლოდ აფხაზეთშია ნაპოვნი, შუა ბრინჯაოს ხანის ცულების განძები და ბრინჯაოს ტარიანი ორნამენტირებული ცულები, ლიხნის რიტუალური სატევრები, ბრინჯაოს ხანის ძეგლები ოჩამჩირის ნამოსახლარიდან და ეშერის ოსარიუმიდან, ასევე ბაღლანის სამარხის ოქროს ნივთები. ანტიკური ხანიდან მუზეუმში სოხუმის ყურის ფსკერიდან 1953 წელს ამოღებული ძვ. წ. V საუკუნის მარმარილოს სტელა და ეშერის ქალის ბიუსტი, ძვ. წ. VI საუკუნის ასურული ბრინჯაოს გრიფონისებური ფარი და ბერძნული მუზარადი ინახება; წებელდის კულტურის კერამიკისა და მინის კოლექციები, ნუმიზმატიკაში კი კოლხური თეთრი, ბერძნული, რომაული, ბიზანტიური და ქართული მონეტები, მათ შორის ვამეყ დადიანის უნიკალური მონეტა. ბუნების ისტორიის განყოფილებაში 50 მილიონი წლის სკუმბრიის გაქვავებული ჩონჩხები და ფსხუს მღვიმეებიდან მღვიმის დათვის კოლექციაა.

სოხუმში მუზეუმის შექმნის იდეა 1860-იან წლებში გაჩნდა, როცა მხარის ისტორიისა და ბუნების მოყვარულებმა მოსახლეობისგან ნივთების შეგროვება დაიწყეს; 1877–1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომის წინ შეგროვილი კოლექცია მხარიდან გაიტანეს და დაიკარგა. 1913 წელს აგრონომების, მეტყევეებისა და მასწავლებლების ჯგუფმა საქმე თავიდან დაიწყო; 1915 წელს „სოხუმის ოკრუგის ბუნებისა და მოსახლეობის მოყვარულთა და მკვლევართა საზოგადოება“ შეიქმნა, რომელთანაც მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი მოეწყო, 1916 წელს ქალაქის გამგეობამ 500 მანეთი გამოყო, ოფიციალური გახსნა კი 1917 წლის 17 მაისს შედგა. 1920 წლის ბოლოს საზოგადოება და მუზეუმი დაიხურა და ექსპონატები საქართველოს სხვა მუზეუმებში გადაიტანეს.

1922 წლის აგვისტოში სოხუმში აფხაზეთის სამეცნიერო საზოგადოება დაარსდა, რომლის გადაწყვეტილებითაც დიმიტრი გულიას, ანდრია ჭოჭუას, ანდრია ჩუკბარის, ვასილ ზუხბას, მიხეილ ივაშჩენკოსა და გრიგოლ ბარაჩის ინიციატივით მუზეუმი ხელახლა გაიხსნა და ერთ წელიწადში ახლანდელ შენობაში გადავიდა. 1928 წელს მას სახელმწიფო მუზეუმის სტატუსი მიენიჭა; 1933–1937 წლებში დირექტორი იოსებ აძინბა იყო, ხოლო 1937–1938 წლების რეპრესიებისას ფონდებიდან აფხაზეთის ეროვნულ მოძრაობასთან — ეშბასთან, ლაკობასთან, აკირთავასთან — დაკავშირებული დოკუმენტები გაქრა. 1978 წელს სსრკ კულტურის სამინისტრომ მუზეუმს პირველი კატეგორია მიანიჭა, 1987 წელს კი კიდევ ორი ფილიალი გაიხსნა. 1992–1993 წლების ომის შემდეგ მუზეუმი ოკუპირებულ ტერიტორიაზეა და საქართველოს მხრიდან მისი კოლექციების შესწავლა შეუძლებელია.

მუზეუმი სოხუმის ცენტრშია; სამუშაო დღეები და საათები, ბილეთის ფასი და ექსკურსიების ენა ადგილზე გადაამოწმეთ. მისი ერთ-ერთი ფილიალი სოხუმის სამხატვრო გალერეაა.

აფხაზეთი ოკუპირებული ტერიტორიაა. საქართველოს კანონმდებლობით რეგიონში შესვლა მხოლოდ ენგურის გამშვები პუნქტიდან არის კანონიერი; რუსეთის მხრიდან შესვლა კანონდარღვევაა. მგზავრობამდე გადაადგილების მიმდინარე პირობები გადაამოწმეთ.