აბასთუმნის ასტროფიზიკური ობსერვატორია

ობსერვატორია ადიგენის მუნიციპალიტეტის დაბა აბასთუმანში, მთა ყანობილზე დგას, ზღვის დონიდან 1 600–1 700 მეტრზე, ახალციხიდან 30 კილომეტრში ჩრდილო-დასავლეთით. ყანობილის მთა ასტრონომიული დაკვირვებებისთვის უნიკალური ატმოსფერული პირობებით არის ცნობილი: 1979 წელს საერთაშორისო ექსპედიციის კვლევებით ის ეკოლოგიურად სუფთა ადგილის ეტალონად იქნა განხილული. ადგილი ჰაერის დაბინძურებასა და ხელოვნურ განათებას მოშორებულია, გარშემო წიწვოვანი ტყით დაფარული ბორცვიანი ლანდშაფტია, ამინდი კი სტაბილურია, მკვეთრი და უეცარი ცვლილებების გარეშე. ობსერვატორიაში კვლევები ასტრონომიის, ასტროფიზიკის, კოსმოლოგიის, ატმოსფერო-იონოსფეროსა და ახლო კოსმოსის ფიზიკის დარგებში მიმდინარეობს. 2019 წლის 24 ნოემბრიდან ის საჯარო სამართლის იურიდიული პირია — საქართველოს ევგენი ხარაძის ეროვნული ასტროფიზიკური ობსერვატორია.

ობსერვატორიის არსებობის მანძილზე აქ 15 სავარსკვლავო და სამზეო ტელესკოპი დაიდგა. 1932 წლის 33 სმ-იანი რეფლექტორი ახლა ობსერვატორიის მუზეუმშია; 1934 წელს ჩამოტანილი 40 სმ-იანი ცეისის რეფრაქტორი თითქმის 2000 წლამდე მთვარისა და პლანეტების პოლარიმეტრული კვლევის მთავარი ტელესკოპი იყო, აქვე შემუშავებული და დამზადებული პოლარიმეტრით. დღეს ის მუშა მდგომარეობაშია და ერთდროულად სამუზეუმო ექსპონატიცაა და ტურისტებისთვის დასაკვირვებელი ინსტრუმენტიც, მისი შენობა კი კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლის სტატუსს ატარებს. 1955 წელს დაიდგა მაქსუტოვის სისტემის მენისკური ტელესკოპი 70 სმ-იანი მენისკითა და 98 სმ-იანი სარკით, ყველაზე დიდი კი 1977 წლის 125 სმ-იანი რეფლექტორი იყო. 2023–2024 წლებში მის შენობაში ძველი ტელესკოპი და გუმბათი ავსტრიული ფირმა ASA-ს ახალმა 1,5-მეტრიანმა ტელესკოპმა და იტალიურმა Gambato-ს გუმბათმა შეცვალა.

ტერიტორიაზე დედამიწის ზედა ატმოსფეროს კვლევის ლაბორატორიაც მუშაობს, მის შენობაში კი ობსერვატორიის აღდგენილი ბიბლიოთეკა განთავსდა. ყოფილი სასადილოს შენობაში 2023–2024 წლებში სამეცნიერო ტურიზმის ცენტრი გაიხსნა, ღონისძიებებისა და პრეზენტაციების სივრცეებით, 2022 წელს კი ობსერვატორიის ტერიტორიაზე ე. წ. გლაზენაპის კოშკი გადმოიტანეს.

აბასთუმანში ასტრონომიული დაკვირვებების ისტორია XIX საუკუნის ბოლოს იწყება. რუსეთის იმპერატორის ალექსანდრე III-ის ძემ, დიდმა მთავარმა გიორგი ალექსანდრეს ძემ, რომელიც ფილტვების დაავადების გამო კურორტ აბასთუმანში ცხოვრობდა, 1892 წლის 21 მაისს აქ პეტერბურგელი პროფესორი სერგეი გლაზენაპი მიიწვია, რომელიც ორმაგ ვარსკვლავებზე დაკვირვებისთვის რუსეთის სამხრეთში შესაფერის ადგილს ეძებდა. გლაზენაპმა უნივერსიტეტის ობსერვატორიიდან 9,5-გოჯიანი რეფრაქტორი ჩამოიტანა; საუკეთესო ადგილი დიდი მთავრის სასახლესთან მოიძებნა, გიორგიმ კი ობსერვატორიის მშენებლობა საკუთარი სახსრებით დააფინანსა — ის მესხეთის ქედის სამხრეთ ფერდობზე, ზღვის დონიდან 1 300 მეტრზე აიგო, კოშკის აშენებას, გუმბათის აწყობასა და ტელესკოპის დადგმას კი ორ თვეზე ნაკლები დასჭირდა. გლაზენაპი აქ 1893 წლის მაისამდე აკვირდებოდა: მან 610 ორმაგ ვარსკვლავზე 1 156 დაკვირვება ჩაატარა. ამერიკელი ასტრონომი შერბერნ ბერნჰემი 1893 წელს წერდა, რომ ევროპაში არცერთ ობსერვატორიას არა აქვს ასეთი ხელსაყრელი მდებარეობა. 1899 წლის ზაფხულში დიდი მთავარი გიორგი უეცრად გარდაიცვალა და ობსერვატორიამაც შეწყვიტა მუშაობა; 1918 წელს კი აბასთუმანი თურქეთის ჯარებმა დაიკავეს.

1931 წელს ლენინგრადის ასტრონომიული ინსტიტუტისა და თბილისის გეოფიზიკური ობსერვატორიის ექსპედიციებმა საქართველოს მთიანი რაიონების ატმოსფერო შეისწავლეს და აბასთუმანი დიდი ობსერვატორიის ასაშენებლად ყველაზე დამაკმაყოფილებელ ადგილად მიიჩნიეს. 1932 წლის 8 თებერვლის დადგენილებით აბასთუმანში ასტროფიზიკური ობსერვატორია დაარსდა, მის დირექტორად კი 24 წლის ევგენი ხარაძე დაინიშნა, რომელიც მას სამოცი წელი ხელმძღვანელობდა. 1932 წლის ნოემბერში გლაზენაპის კოშკში პირველი საბჭოთა ტელესკოპი — 33 სმ-იანი რეფლექტორი დაიდგა, 1934 წლის ივნისში ობსერვატორიაში 40 სმ-იანი რეფრაქტორი ჩამოიტანეს, იმავე წლის 11 აგვისტოს კი მთა ყანობილზე მშენებლობა დაიწყო. 1937 წელს რეფლექტორი ყანობილზე გადაიტანეს და „ობსერვატორიის ბიულეტენის“ პირველი ნომერი გამოვიდა, 1938 წლის 4 ივლისს კი ყანობილზე ობსერვატორიის კანცელარიაც გადავიდა.

1942 წელს გიორგი თევზაძემ აქ ორი მანამდე უცნობი კომეტა აღმოაჩინა — ეს ქართველის მიერ გაკეთებული პირველი ასტრონომიული აღმოჩენა იყო, რისთვისაც წყნარი ოკეანის ასტრონომიულმა საზოგადოებამ ის ჟოზეფ დონოჰოეს მედლით დააჯილდოვა. მიხეილ ვაშაკიძემ კიბორჩხალას ნისლეულის ფიზიკური ბუნება დაადგინა — ნისლეული ოპტიკურ უბანშიც სინქროტრონული მექანიზმით ასხივებს; 1970 წელს მთვარის უხილავ მხარეზე ერთ-ერთ კრატერს მისი სახელი ეწოდა. 1961 წელს რ. კილაძემ პირველმა გაზომა სატურნის რგოლების სისქე, 1974 წელს კი მანვე პირველმა შეამჩნია მერკურის ატმოსფერო. ობსერვატორიაში 200 000-ზე მეტი მკრთალი ვარსკვლავის სპექტრული კლასიფიკაცია შესრულდა, ხოლო მცირე ცთომილს 1247 ევგენი ხარაძის სახელი მიენიჭა. 1957 წლიდან აქ დედამიწის ხელოვნურ თანამგზავრებზე დაკვირვების სადგური ამოქმედდა, ორი წლის შემდეგ კი ყანობილის მთიდან აბასთუმნამდე საბაგირო გზა გაიხსნა. 1941 წლიდან ობსერვატორია საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის შემადგენლობაში იყო, 2007 წლიდან ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტთან იყო ინტეგრირებული, 2019 წლიდან კი საჯარო სამართლის იურიდიული პირია.

ობსერვატორია აბასთუმანში, მთა ყანობილზეა, ახალციხიდან 30 კილომეტრში ჩრდილო-დასავლეთით. ვიზიტორებისთვის ორი ასტროტური ტარდება, ორივე 40 სმ-იანი რეფრაქტორის შენობაში. დღის ასტროტური (45–60 წუთი) მოიცავს სადემონსტრაციო დარბაზს ობსერვატორიისა და ქართული ასტრონომიის ისტორიით, ევგენი ხარაძისა და მიხეილ ვაშაკიძის კაბინეტებს, 40 სმ-იან რეფრაქტორსა და მის კოშკს და ლექციას „სამყაროს აგებულება და ევოლუცია“. ღამის ასტროტური (50–80 წუთი) მოიცავს რეფრაქტორის დათვალიერებას და, მოწმენდილი ცის შემთხვევაში, ციურ ობიექტებზე დაკვირვებას ტელესკოპით ასტროგიდის დახმარებით; მოღრუბლულ ამინდში ვიზიტორები სადემონსტრაციო დარბაზს ათვალიერებენ.

2026 წლის ფასები: დღის ტური — საქართველოს მოქალაქეებისთვის 10 ლარი, მოსწავლეებისთვის 5 ლარი, უცხოელებისთვის 20 ლარი; ღამის ტური — შესაბამისად 20, 10 და 40 ლარი. 7 წლამდე ბავშვები და სოციალურად დაუცველი პირები უფასოდ შედიან. ერთ მომსახურებაზე მინიმალური საფასური დღის ტურისთვის 50 ლარია საქართველოს მოქალაქეებისთვის და 100 ლარი უცხოელებისთვის, ღამის ტურისთვის კი — 100 და 200 ლარი. გადახდა ადგილზე „საქართველოს ბანკის“ სწრაფი გადახდის აპარატით ან ბარათით შეიძლება. ტურებზე კითხვებით მიმართეთ ობსერვატორიის საგანმანათლებლო სამსახურს: (+995) 595 01 11 86, [email protected]. ფასები და ტურების საათები შეიძლება შეიცვალოს, ამიტომ ვიზიტამდე დააზუსტეთ.