ბესლეთის ხიდი

ბესლეთის ხიდი, რომელსაც თამარის ხიდსაც უწოდებენ, მდინარე ბესლეთზე (ბასლაზე) გადადის სოფელ ბესლეთში, სოხუმის ცენტრიდან 5–6 კილომეტრში, სოხუმის მუნიციპალიტეტში. ეს XI–XII საუკუნეების ქართული სამოქალაქო ხუროთმოძღვრების ერთადერთი ამ ტიპის ძეგლია აფხაზეთში.

ხიდი ერთთაღიანია. თაღის სიგრძე 13,2–13,3 მეტრია, ხიდის საერთო სიგრძე 35 მეტრი, სიგანე 4,7 მეტრი; თაღი მდინარის დონიდან 8,4 მეტრზე ამაღლდება, სუფთა თაღის სიმაღლე 5,9 მეტრია. ხიდისთვის მდინარის ვიწრო, კლდოვანი ყელი შეარჩიეს. თაღი მაგარი კირქვის დიდი, სოლისებურად გათლილი ბლოკებისგანაა ნაწყობი — სიგრძით ერთ მეტრამდე, სიგანით 0,35 მეტრი — და ქვებს შორის ორ რიგად თხელი, კარგად გამომწვარი აგურია ჩართული; კირის დუღაბი საუკუნეების განმავლობაში ქვასავით გამაგრდა. ხიდის ტვირთამწეობა დღესაც 7–8 ტონას აღწევს.

დასავლეთ კიდეზე ერთსტრიქონიანი ასომთავრული წარწერაა: „ქრისტე მეუფეო, ყოვლითურთ ადიდე ორთავე ცხოვრებასა შინა…“; 25 სანტიმეტრის სიმაღლის ასოები პალეოგრაფიულად XI–XII საუკუნეებისაა, წარწერაში კი მეფე ბაგრატი — ბაგრატ III ან ბაგრატ IV — იხსენიება. მარცხენა ნაპირის ბურჯის ქვედა ნაწილზე ამოკვეთილი ჯვარი და ბერძნული „Τ“ შემორჩა. ხიდის მახლობლად ბესლეთის ციხის კოშკის ნანგრევებია, რომელიც ვიწრო ხეობაში ქალაქის შესასვლელს იცავდა; ხიდის თავთან მდგარი ქართულწარწერიანი ქვის სტელა 1990-იანი წლების დასაწყისში დაიკარგა.

ხიდი XI–XII საუკუნეებში აიგო და მასზე მთის ხეობებისკენ მიმავალი გზა გადიოდა; ხიდს სამხედრო-სტრატეგიული მნიშვნელობაც ჰქონდა, რასაც ზღვის მხრიდან მისი მცველი კოშკის ნანგრევები მოწმობს. ხალხური გადმოცემა ხიდს თამარ მეფეს (1184–1213) მიაწერს, მაგრამ წარწერის პალეოგრაფია, წყობა და მასალა მას XI საუკუნეს აკუთვნებს; წარწერაში მოხსენიებული ბაგრატი ბაგრატ III (978–1014) ან ბაგრატ IV (1027–1072) უნდა იყოს.

ქართული ასომთავრული წარწერა ხიდზე 1935 წელს ადგილობრივმა მხარეთმცოდნემ იოსებ აძინბამ შენიშნა, რომელმაც ხიდი მავნე მცენარეებისგანაც გაწმინდა; 1939 წელს ხიდს პირველად ჩაუტარდა რესტავრაცია. აკადემიკოსებმა ნიკოლოზ სევეროვმა და გიორგი ჩუბინაშვილმა წარწერა XI–XII საუკუნეებით დაათარიღეს. 2006 წლის 7 ნოემბერს საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულებით ბესლეთის ხიდს ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა. ოკუპაციის პირობებში ძეგლის შესწავლა და რესტავრაცია საქართველოს მხრიდან შეუძლებელია; ხიდი მცენარეული საფარისგან გაწმენდას საჭიროებს.

ხიდი სოფელ ბესლეთშია, სოხუმის ცენტრიდან 5–6 კილომეტრში — მანქანით დაახლოებით 10 წუთში.

აფხაზეთი ოკუპირებული ტერიტორიაა. საქართველოს კანონმდებლობით რეგიონში შესვლა მხოლოდ ენგურის გამშვები პუნქტიდან არის კანონიერი; რუსეთის მხრიდან შესვლა კანონდარღვევაა. მგზავრობამდე გადაადგილების მიმდინარე პირობები გადაამოწმეთ.