გურიის უდაბნოს მონასტერი

უდაბნოს მონასტერი — წმინდა იოანე ნათლისმცემლის სახელობის სამონასტრო კომპლექსი — ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტში, სოფელ შუა განახლების ჩრდილოეთით, გურიის ქედის სამხრეთ ციცაბო კალთაზე, ამაღლების მთის ფერდობზე მდებარეობს; „უდაბნო“ დაუსახლებელ, უშენ ადგილს ნიშნავს და მეუდაბნოეობა — განდეგილის განმარტოებული ცხოვრება — ბერ-მონაზვნობის ის სახეა, რომელიც აქ სამონასტრო წესად იქცა. კომპლექსის მთავარი ნაგებობა ნახევრად კლდეში ნაკვეთი მცირე დარბაზული ეკლესიაა: აფსიდისა და სამხრეთის მხარე მასიური კლდეა, მშენებლებს მხოლოდ დასავლეთი და ჩრდილოეთ კედლის ნახევარი აუგიათ კარგად გათლილი ღია ფერის კვადრებით და რელიეფური გამოსახულებებით შეუმკიათ; შესასვლელის თავზე ნახევარწრიულ ორნამენტში ჯვარია ჩასმული, ორივე მხარეს ქვის საჯდომებია, საკურთხეველი ქვისაა. ეკლესია მრავალჯერაა გადაკეთებული და დათარიღება დღემდე ვერ მოხერხდა — მკვლევართა ნაწილი არქიტექტურული ნიშნებით VI საუკუნის მეორე ნახევრის ძეგლად მიიჩნევს, ნაწილი IX–X საუკუნეებს აკუთვნებს. ფერდობის ქვედა ნაწილში კიდევ ოთხი გამოქვაბულია, რომელთაც ერთი მხრიდან ხელოვნურად აფსიდის ფორმა აქვთ მიცემული და სავარაუდოდ სალოცავებად იყო; კლდეში ნაკვეთი ეკლესიისა და სენაკების გამო უდაბნოს გურიის ვარძიას უწოდებდნენ.

ფერდობის ზედა ნაწილში, მღვიმე-ეკლესიიდან 200 მეტრში, 1858 წელს არქიმანდრიტ გაბრიელ ტუსკიას წინამძღვრობისას იოანე ნათლისმცემლის მეორე, უგუმბათო ვრცელი დარბაზული ეკლესია აიგო მოყვითალო თლილი კვადრებით და ღრმა ნახევარწრიული შვერილი აფსიდით; 1958 წლამდე ხელუხლებელი, იგი ადგილობრივმა ხელისუფლებამ სამშენებლო მასალის მოპოვების საბაბით ნაწილობრივ დაანგრია, აღმოსავლეთისა და სამხრეთის კედლები გადარჩა, 2006 წელს კი შემორჩენილი კედლები დაშალეს, ახალი ეკლესია ააშენეს და ძველი ქვებით საყრდენი კედელი მოაწყვეს. კულტურული მემკვიდრეობის პორტალზე კომპლექსი იოანე ნათლისმცემლის თავისკვეთის ეკლესიად (№ 10801), შობის ეკლესიად (№ 10760) და კლდეში ნაკვეთ სენაკებად (№ 17426) არის აღრიცხული.

უდაბნოს მონასტერი გურიის ერთ-ერთი უძველესი სავანეა, თუმცა ზუსტად დათარიღებული არ არის: დიმიტრი ბაქრაძის ცნობით მისი დამაარსებელი XVIII საუკუნის წინამძღვარი იოსებ ტუსკიაა, სინამდვილეში კი უფრო ადრინდელი უნდა იყოს — ზოგი მეცნიერი VI საუკუნის ძეგლად მიიჩნევს, თუმცა ამ ეპოქის სხვა ძეგლი გურიაში ვაშნარისა და პეტრას გარდა არ მოიპოვება, და დათარიღებას ისიც ართულებს, რომ აღდგენისას ძველი ნანგრევი სამშენებლოდ გამოუყენებიათ. XVII საუკუნის პირველ ნახევარში კათოლიკოსმა მაქსიმე I მაჭუტაძემ მონასტრის დასაცავად საგანგებო სიგელი გამოსცა. მონასტერი ქართული კულტურის კერა იყო: აქ საღვთო სჯულს, ფილოსოფიას, ენებს, გალობას, კალიგრაფიასა და მხატვრობას ასწავლიდნენ, ბაქრაძეს ათამდე ბიჭი უნახავს წერა-კითხვის სწავლაზე, წინამძღვარმა იოსებ ტუსკიამ აქ შემოქმედის გულანი გადაწერა. მონასტრის მდიდარ წიგნთსაცავში ინახებოდა „უდაბნოს მრავალთავი“ — პალეოგრაფიულად IX საუკუნის ხელნაწერი, რომელიც 864 წლის სინურ მრავალთავს არ ჩამოუვარდება, XVI საუკუნეში კლარჯეთის მონასტრების მოლოცვის შემდეგ ნიკოლოზ ჯუმათელმა ჩამოიტანა და 1920 წელს აკაკი შანიძემ აღმოაჩინა —, ოქროთი მოვარაყებულ ხავერდის ყდაში ჩასმული 1743 წლის ბაქარის ბიბლია, იმერეთის მეფეებისა და კათოლიკოსების შეწირული ნაბეჭდი წიგნები და 29 გუჯარი, მათ შორის XVII საუკუნის „ანაწერი და ანდერძი გურიის უდაბნოს მამისა იოსებისა“.

1846–1921 წლებში სავანეს არქიმანდრიტები გაბრიელ ტუსკია (1846–1856, შემდგომში გურიის ეპისკოპოსი), თომა (1857–1885), გერასიმე (1886–1900) და არსენი (1901–1921) წინამძღვრობდნენ. 1958 წელს ეკლესიის დანგრევისას მონასტრის სიძველეები — ხელნაწერები, წიგნები, ხატები — განადგურდა და მხოლოდ წმინდა იოანე ნათლისმცემლის ვერცხლით მოჭედილი ხატი გადარჩა; 2006 წელს ახალი ეკლესია აიგო.

მონასტერი ჩოხატაურის მუნიციპალიტეტში, სოფელ შუა განახლების ჩრდილოეთით, ამაღლების მთის ციცაბო ფერდობზე მდებარეობს; კლდეში ნაკვეთი ეკლესია ახალი ეკლესიიდან 200 მეტრით ქვემოთაა. გზის მდგომარეობა, ფეხით ასასვლელი და ჩაცმულობის წესები ადგილზე დააზუსტეთ.