ყინწვისის მონასტერი

ყინწვისის მონასტერი შიდა ქართლში, ქარელის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ყინწვისთან ახლოს, მდინარე ძამის ხეობაში, მაღალი მთის ტყიან კალთაზე, ერთ-ერთ მაღლობზე დგას. კომპლექსი სამი ეკლესიისგან შედგება: მთავარი, წმინდა ნიკოლოზის ტაძრისგან, მის დასავლეთ ფასადთან მდგარი წმინდა გიორგის მცირე ეკლესიისგან და ჩრდილო-დასავლეთით, მდინარე ძამის ნაპირთან, ფერდობზე მდგარი ღვთისმშობლის ეკლესიის ნანგრევებისგან. ტერიტორიას საერთო გალავნის ნანგრევები აკრავს, რომლის ჩრდილოეთ კედელშიც სამრეკლოა ჩართული; აქვე გვიანი შუა საუკუნეების სხვა ნაგებობებიცაა.

წმინდა ნიკოლოზის ტაძარი, რომელსაც XIII საუკუნის დასაწყისით ათარიღებენ, დიდი ჯვარ-გუმბათოვანი ნაგებობაა წითელი აგურით — ეს მასალა იმ დროს იშვიათად იხმარებოდა და XIII საუკუნის დასაწყისისთვის გამონაკლის შემთხვევას წარმოადგენს. საერთო იერით ტაძარი ტიმოთესუბანს უახლოვდება. შიდა სივრცე ჯვრის ოთხი მკლავით იქმნება, გეგმით კი შენობა მართკუთხაა; აღმოსავლეთის გარდა ყველა მკლავი სწორკუთხაა, დასავლეთი მკლავი უფრო გრძელია. საკურთხევლის აფსიდი ბემიანია, მის ორივე მხარეს სამკვეთლო და სადიაკვნეა, ორივე აფსიდით დასრულებული. გუმბათქვეშა კვადრატიდან წრეზე გადასვლა აფრებით ხდება, მათზე კი 12-სარკმლიანი გუმბათის ყელია ამოყვანილი; სარკმლები აგურის წყობით გამოყვანილი თაღებითაა შემკული, გუმბათი თავდაპირველად სამფერი კრამიტით იყო გადახურული. ტაძარს სამი შესასვლელი აქვს — ჩრდილოეთის, სამხრეთისა და დასავლეთის. ფასადები თავდაპირველად შეუმკობელი იყო: სამკაული მხოლოდ გუმბათის ყელის სარკმლების თაღებშია. ნართექსი ორსართულიანია — ქვემოთ კარიბჭეა, ზემოთ კი გალერეა მგალობლებისთვის.

ტაძარი შიგნით თავიდანვე შეულესავთ და მოუხატავთ, თავდაპირველი ფრესკები კედლებს მთლიანად ფარავდა. დაზიანების მიუხედავად, ყინწვისის მოხატულობა დღესაც ქართული შუა საუკუნეების ერთ-ერთი უდიდესი და საუკეთესოდ შემონახული კედლის მხატვრობაა. გუმბათში ღვთისმშობელი ჰოდეგეტრიაა, მთავარანგელოზ მიქაელისა და გაბრიელის თანხლებით, აფრებზე მედალიონებში ოთხი მახარებელია. საკურთხევლის კონქში ღვთისმშობლის მონუმენტური ფრესკაა ყრმით, ბემაში — ევქარისტია, აფსიდის კედელზე კი ორივე მხრიდან ბემისკენ მიმავალი ეკლესიის მამები. ჩრდილოეთ კედელზე ახალი აღთქმის სცენები და გიორგი III-ის, თამარ მეფისა და გიორგი IV ლაშას პორტრეტებია; მეფეთა ზემოთ, ორ სარკმელს შორის, აღდგომის კომპოზიციიდან მჯდომარე ანგელოზია — ე. წ. „ყინწვისის ანგელოზი“, რომელიც ღია სარკოფაგზე მიუთითებს, ლურჯ სამოსში, ლურჯ ფონზე. ფონისთვის მოცისფრო-მოლურჯო ტონია გამოყენებული, უხვად ნახმარი ლაჟვარდით, შარავანდებისთვის — ოქრო. ეს ფრესკები 1205 წლამდეა შესრულებული და იმ ხანის ულამაზეს მხატვრობას შორის ითვლება. წმინდანთა გამოსახულებებს ქართული ასომთავრული და ბერძნული წარწერები ახლავს, შემორჩენილია ვრცელი ისტორიული წარწერის ნაშთიც.

წმინდა გიორგის მცირე ეკლესია წმინდა ნიკოლოზის ტაძრის დასავლეთ კედელთან, ორსაფეხურიან დაბალ ცოკოლზე დგას, ნაგებია სხვადასხვა ზომის თლილი ქვის კვადრებით, აღმოსავლეთ ფასადის სარკმლის თავზე კი რელიეფური ჯვარია გამოსახული; იგი საკმაოდ კარგადაა შემონახული. ღვთისმშობლის ეკლესიიდან მხოლოდ მოხატული აფსიდი დარჩა საყდარზე მჯდომი ჰოდეგეტრიითა და მოციქულთა ზიარებით; ეკლესიის დანარჩენი ნაწილი მთის ფერდობზე ჩამოიქცა.

მონასტრის აგება ქართული სახელმწიფოებრიობისა და კულტურის ბრწყინვალე ეპოქას — „ოქროს ხანად“ წოდებულ თამარის მეფობას (1184–1212) უკავშირდება. კომპლექსის ეკლესიების თარიღი ზუსტად ცნობილი არ არის. წმინდა ნიკოლოზის ტაძარს XIII საუკუნის დასაწყისით ათარიღებენ — თარიღის დადგენა კედლებზე გამოსახული იმ ხანის სამი მეფის ფიგურამ შესაძლებელი გახადა; სხვა ცნობით იგი XII–XIII საუკუნეებისაა. მოხატულობის შემკვეთი ადგილობრივი დიდებული, სამეფო კარის მოხელე ანტონ გნოლისთავისძე იყო: სამხრეთ კედლის ქვედა რეგისტრში იგი ხელში ტაძრის მოდელით არის გამოსახული, წმინდა ნიკოლოზის ცხოვრების ძლიერ დაზიანებული ციკლისა და ქართველ წმინდანთა გამოსახულებების გვერდით. ღვთისმშობლის ეკლესიას სხვადასხვაგვარად ათარიღებენ — X–XI ან XIII საუკუნით; მისი საკურთხევლის მოხატულობა XIII საუკუნის მეორე ნახევრისაა. წმინდა გიორგის მცირე ეკლესიას ზოგი მთავარ ტაძართან ერთ დროს აკუთვნებს, ზოგი კი XVI–XVIII საუკუნეებს.

XV საუკუნეში მთავარი ტაძრის ნართექსი ადგილობრივმა მთავარმა ზაზა ფანასკერტელმა გადააკეთა: შიდა სივრცე სამ ნაწილად გაიყო და მოიხატა, ფრესკებს შორის თვით ზაზას გამოსახულებაცაა. მსოფლიო ძეგლთა ფონდს ყინწვისი თავის საველე პროექტთა სიაში აქვს შეტანილი.

2019 წლის აგვისტოს დასაწყისში ადგილობრივი სასულიერო პირების ინიციატივით ტაძარში ძვირადღირებული მარმარილოს იატაკი დაიგო. საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნულმა სააგენტომ სამუშაოებს „თვითნებობა“ და „უკანონობა“ უწოდა: ისინი სახელმწიფო ინსტიტუციებისა და სათანადო სარესტავრაციო მეთოდოლოგიის უგულებელყოფით ჩატარდა, ახალი სარკისებრი საფარი კი XIII საუკუნის დასაწყისის მოხატულობას აკნინებს. სააგენტოს ზედამხედველობის სამსახურის ჯგუფი მონასტრის ტერიტორიაზე არ შეუშვეს. მონასტრის წინამძღვარი, დეკანოზი ეფრემი, ამტკიცებდა, რომ ძველი ფილები კულტურულ მემკვიდრეობას არ წარმოადგენდა. 2019 წლის 12 აგვისტოს საქართველოს საპატრიარქომ განაცხადა, რომ იატაკი სრულ დისონანსშია ტაძართან და არსებული ვითარება სასწრაფოდ უნდა გამოსწორდეს, ასეთი სამუშაოები კი კულტურული მემკვიდრეობის სააგენტოსთან უნდა შეთანხმდეს.

ყინწვისი ქარელიდან გზით დაახლოებით 12 კილომეტრში და სოფელ ყინწვისიდან 3 კილომეტრშია, მდინარე ძამის ტყიან ხეობაში. ეს მოქმედი მონასტერია. შესვლის წესი და ღვთისმსახურების განრიგი ადგილზე დააზუსტეთ.