ზარზმის მონასტერი

ზარზმის მონასტერი ადიგენის მუნიციპალიტეტის სოფელ ზარზმაში, მდინარე ქვაბლიანისა და მისი შენაკადის ძინძეს ტყიან ხეობაში დგას, ადიგენიდან 8 კილომეტრში დასავლეთით და ახალციხიდან 30 კილომეტრში დასავლეთით. კომპლექსში გამოირჩევა გუმბათოვანი ეკლესია და სამრეკლო; შემორჩენილია აგრეთვე რამდენიმე ერთნავიანი სამლოცველო, ზოგი მათგანი დანგრეულია. მათგან ცოტა მოშორებით ძველთაგან ცნობილი წყაროა, სხვა სამონასტრო შენობები — ბერების სენაკები, სატრაპეზო და სხვა — არ შემონახულა. 2006 წლის 7 ნოემბერს მონასტერს ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა.

მთავარი ეკლესია ჯვარ-გუმბათოვანია, ორი შესასვლელით — სამხრეთისა და დასავლეთის; სამხრეთის კარიბჭე უჩვეულოდაა გაჭიმული კედლის გასწვრივ. გუმბათის ყელში 12 სარკმელია, მათი ნახევარი — ყრუ, როგორც იმ დროს იყო მიღებული. შიდა ბურჯების პროფილი ჰორიზონტალური ზოლებით გაყოფილი ლილვებისგან შედგება, დასავლეთის პატრონიკე კი ყალბი, დეკორატიულია. კედლები სწორკუთხა კვადრებითაა მოპირკეთებული, ფასადები, XIV საუკუნისთვის დამახასიათებლად, ფერადია და უხვად შემკული; ჩუქურთმა კარ-სარკმელთა საპირეებს ამკობს, მთავარი მოტივი ჯვარია, განსაკუთრებით მდიდრულად კი აღმოსავლეთის ფასადია მორთული. ტაძარში ქართული ხუროთმოძღვრების მაშინდელი ახალი ნიშნები მკაფიოდ ჩანს — ცვლილებები შენობის პროპორციებსა და ფასადთა მორთულობის სისტემაში.

ინტერიერი მოხატულია. ტრადიციულ სიუჟეტებთან ერთად აქ სამცხის მფლობელ ჯაყელთა — სარგისის, ბექა მანდატურთუხუცესის, სარგის II-ისა და ყვარყვარეს პორტრეტებია სამხრეთ კედლის ქვედა ნაწილში, ჩრდილოეთ კედელზე კი XVI საუკუნის ისტორიული პირები არიან გამოსახულნი: იმერეთის მეფე ბაგრატ III, სერაპიონ ხურციძე, გიორგი ჩორჩანელი, სიმონ გურიელი და სხვები. სამრეკლო, საქართველოში ერთ-ერთი უდიდესი და ამ ტიპის ქართული ნაგებობების ერთ-ერთი საუკეთესო ნიმუში, თავდაპირველად გალავნის ნაწილი იყო და მისი ქვედა სართული მონასტრის შესასვლელად გამოიყენებოდა; ზედა სართული რვაწახნაგაა, რვა თაღით, და ზარებს იტევს. დანარჩენი ეკლესიები დარბაზული ტიპისაა. ერთ-ერთი სამლოცველოს შესასვლელის თაღში უფრო ადრინდელი შენობიდან გადმოტანილი X საუკუნის ბოლო ათწლეულების წარწერაა ჩასმული — მონასტრის უძველესი შემორჩენილი ნაშთი.

მონასტრის დაარსების დროის შესახებ სხვადასხვა მოსაზრება არსებობს — VIII ან IX საუკუნე. ის კლარჯმა სასულიერო მოღვაწემ სერაპიონ ზარზმელმა დააარსა, რომლის ცხოვრებაც მისი მოწაფის, ბასილი ზარზმელის X საუკუნის თხზულებაშია აღწერილი. გადმოცემით, წარმართი სოფლელები სერაპიონსა და მის ძმას იოანეს აქ მონასტრის აშენების ნებას არ აძლევდნენ და მის გაფრთხილებას ყურს არ უგდებდნენ; მაშინ მიწა შეინძრა, კლდის ძირი გაიპო და ამღვრეულმა წყალმა სოფელი წისქვილიანად წალეკა. სერაპიონს დიდი დახმარება გაუწია ადგილობრივმა მთავარმა გიორგი ჩორჩანელმა, რომელმაც ახალ მონასტერს სოფლები და მამულები შესწირა. სერაპიონის დროინდელი ეკლესია, ხუროთმოძღვარ გარბანელის ნაგები და, როგორც ჩანს, მარტივი ნაგებობა, დღემდე არ შემორჩენილა; ზოგი ცნობით, ძველი ტაძარი XIII საუკუნეში მიწისძვრამ დაანგრია. სამლოცველოს თაღში ჩასმული X საუკუნის წარწერა მოგვითხრობს დავით III კურაპალატის ლაშქრობაზე ბარდა სკლიაროსის წინააღმდეგ — ქართველი დიდებულების სამხედრო დახმარებაზე ბიზანტიის იმპერატორ ბასილი II-ისთვის აჯანყებული სარდლის წინააღმდეგ 979 წელს.

დღევანდელი ტაძარი და სამრეკლო XIV საუკუნის პირველ წლებში, სამცხის მთავრის ბექა I მანდატურთუხუცესის დროს აიგო. 1544 წელს მონასტრის ახალმა პატრონებმა, ხურციძეებმა, ის განაახლეს. მათ ეკლესიის ძველი მხატვრობის ნაწილი ახლით შეცვალეს, 1577 წელს კი სამრეკლოს ქვედა სართულს თაღები ამოუშენეს და იოანე მახარებლის ეკლესიად აქციეს. სხვადასხვა დროს მონასტერში ბასილი ზარზმელი, გერმანე ზარზმელი, ბენედიქტე ზარზმელი და სხვები მოღვაწეობდნენ. XVI საუკუნეში მხარის ოსმალთა მიერ დაპყრობის შემდეგ მონასტერი მიტოვებული დარჩა; XVIII–XIX საუკუნეებში მაჰმადიანი მოსახლეობით გარშემორტყმული ტაძარი თანდათან ზიანდებოდა. ზარზმის მთელი ქონება — ხატები, ჯვრები და, უპირველეს ყოვლისა, მთავარი სიწმინდე, ზარზმის ფერისცვალების ხატი, ქართული ჭედური ხელოვნების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ნიმუში — გურიაში გახიზნეს და სოფელ შემოქმედში საგანგებოდ აშენებულ ახალ ეკლესიაში დაასვენეს, რომელსაც ზარზმა ეწოდა. დღეს ზარზმის მთელი გადარჩენილი განძი თბილისში, შალვა ამირანაშვილის სახელობის ხელოვნების მუზეუმში ინახება.

XIX საუკუნის ბოლოს, დიდი მთავრის გიორგი ალექსანდრეს ძის ინიციატივით, კომპლექსის რესტავრაცია დაიწყო, რომელიც, ტაძრის კედელზე არსებული წარწერის თანახმად, 1905 წელს დასრულდა; ის ხუროთმოძღვრისა და მხატვრის დუეტმა — ვ. სვინინმა და ა. სლავცევმა შეასრულა. რესტავრაციის შედეგად მხატვრობის კოლორიტი და ნაწილობრივ სტილიც შეილახა, ზოგი უნიკალური დეტალი კი დაიკარგა. 1921 წელს მონასტერში ტურისტული ბაზა განთავსდა, 1938 წლიდან კი მუზეუმი მოქმედებდა. 1989 წელს კათოლიკოს-პატრიარქმა ილია II-მ მთავარი ტაძარი აკურთხა, 1999 წელს მონასტერი ხელახლა დაარსდა. დღეს აქ ქართველ ბერთა საძმო ცხოვრობს, ზარზმა კი სალოცავი და ტურისტული ადგილია.

მონასტრის საძვალეში აქ მოღვაწეთა ნაწილები ინახება, მათ შორის უხრწნელი გვამიც. ის 1940 წელს, ბორჯომ-ახალციხის რკინიგზის მშენებლობისას, სოფელ წნისთან, დანგრეული ეკლესიის კლდისპირა კედლების აღებისას იპოვეს: ქვითკირით ამოშენებულ გამოქვაბულში ესვენა სხეული, რომელიც შემდეგ ახალციხის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმში გადაიტანეს. 1970 წლიდან ჩატარებული კვლევით ტანისამოსის ასაკი რადიონახშირბადით 990±90 წლით განისაზღვრა; სხეული 172 სანტიმეტრი სიმაღლის მამაკაცს ეკუთვნის, რომელიც 40–45 წლის ასაკში გარდაიცვალა და, სავარაუდოდ, კოჭლობდა. მკვლევართა დასკვნით, ეს X საუკუნეში მცხოვრები სასულიერო პირი იყო.

ზარზმა ადიგენიდან 8 კილომეტრში დასავლეთით და ახალციხიდან 30 კილომეტრში დასავლეთით მდებარეობს, მდინარე ქვაბლიანის ხეობაში. ეს მოქმედი მონასტერია, სადაც ბერები ცხოვრობენ, და ამავე დროს სალოცავი და ტურისტული ადგილი. შესვლის წესი და ღვთისმსახურების განრიგი ადგილზე დააზუსტეთ.