საფარის მონასტერი

საფარის მონასტერი ახალციხის მუნიციპალიტეტში, სოფელ ღრელთან, მწვანე ტყით დაფარულ ხეობაშია, ახალციხიდან 10 კილომეტრში. სახელი „საფარა“ თავშესაფარს ნიშნავს და ადგილს კარგად შეეფერება: მონასტერი უღრან ტყესა და მოყვითალო კლდეებს შორისაა მიმალული. მას მთის კალთაზე ვიწრო ზოლი უჭირავს; შენობები შესასვლელიდან მთავარი ეკლესიისკენ მიმავალი გზის ორივე მხარეს, სხვადასხვა დონეზეა განლაგებული, მწვანე ხეობაში კი მონასტერი ვარდისფერი და ყვითელი ქვით გამოირჩევა. სამცხის ათაბაგთა სამყოფელი ოდესღაც ნამდვილ ციხესიმაგრეს წარმოადგენდა: მონასტრის თავზე, დასავლეთით, ძველი ციხის ნანგრევები დგას, ციხიდან კი დიდი გალავანი იწყება, რომლის ნაშთი ჩრდილოეთითა და დასავლეთით დღესაც კარგად ჩანს. ახალციხიდან მომავალი გზა სწორედ აქ მთავრდება. კომპლექსში ეკლესიები, სამრეკლო, ბერების სენაკები, სამეურნეო ნაგებობები და ჯაყელთა სასახლის ნანგრევებია; ზოგი ცნობით, აქ 12 ეკლესია იყო.

კლდის პირას, გალავნის ჭიშკართან, წმინდა სტეფანეს მცირე ერთნავიანი სამლოცველოა. მთავარი ეკლესიისკენ მიმავალ გზაზე მარჯვნივ კლდეზე მიბჯენილი, ქვაყორით ნაშენი კამაროვანი სადგომებია, მოშორებით კი თლილი ქვით ნაშენი სასახლის ნანგრევები. კომპლექსის უძველესი შენობა X საუკუნის მიძინების ერთნავიანი ეკლესიაა. მის დასავლეთ ნაწილში სვეტებზე დაყრდნობილი პატრონიკეა, რომელსაც დარბაზის მთელი სიგანე უჭირავს, დასავლეთიდანვე კი კედლებით დახურული კარიბჭის მსგავსი მინაშენი აქვს. ეკლესია მდიდარი ჩუქურთმებით გამოირჩევა: როცა რესტავრაციისას კედლებიდან XIX საუკუნის კირის შელესილობა მოხსნეს, დამალული ფრესკები და ბევრი ჩუქურთმა გამოჩნდა. მოხატულობა XIV საუკუნის პირველ ნახევარს მიეკუთვნება. ეკლესიის კანკელი, რბილი მწვანე ქვისგან გამოკვეთილი, ხარების, მირქმისა და მარიამისა და ელისაბედის შეხვედრის რელიეფებით, XI საუკუნის ქვაზე კვეთის მაღალ დონეს მოწმობს და ახლა საქართველოს ხელოვნების მუზეუმში ინახება.

მთავარი შენობა წმინდა საბას ჯვარ-გუმბათოვანი ტაძარია, რომელიც შვეული კლდის პირზეა აღმართული: მის ასაშენებლად კლდის ქიმზე საგანგებო საყრდენის ამოყვანა გახდა საჭირო. ტაძრისა და კარიბჭის სარკმლის წარწერებში ხუროთმოძღვარი ფარეზასძეა მოხსენიებული. გუმბათის ყელში 16 სარკმელია — 8 ნამდვილი და 8 ყრუ, საპირეებით ისევე შემკული, როგორც ნამდვილი. დასავლეთის კარიბჭე უჩვეულოდ მაღალია, მისი ღია თაღები და ვარსკვლავისებური კამარები უხვადაა შემკული ჩუქურთმით; შენობაზე ბევრი წარწერაა. ჩრდილოეთის შესასვლელის ტიმპანში ჯვარი და ფრინველებიანი ორი მედალიონია გამოსახული. XIV საუკუნის მოხატულობიდან სამხრეთ კედლის ქვედა ნაწილში წმინდა საბა და სამცხის ჯაყელი მმართველები — სარგის I, ბექა I, სარგის II და ყვარყვარე არიან გამოსახულნი, მათ ზემოთ დიდი საუფლო დღესასწაულებია, დასავლეთ კედელზე — ბიბლიური სცენები და საშინელი სამსჯავრო, აფსიდში — ვედრება და ევქარისტია, გუმბათში კი — ამაღლება.

სამრეკლო XIII საუკუნის მიწურულს ან XIV საუკუნის დასაწყისში თლილი ქვით აუგიათ და საქართველოში ერთ-ერთ უძველეს სამრეკლოდ ითვლება. ის ორსართულიანია: ზედა სართული ღია თაღებიანი ფანჩატური — საკუთრივ სამრეკლოა, ქვედა კი ჯაყელთა ქვეშევრდომი ლასურისძეების საგვარეულო სამარხი, რომელიც მათ ბექამ უბოძა. აქ შემორჩენილ ფრესკებზე ლასურისძეთა ოჯახის წევრები — ლასური, სუმბატი და სასულიერო პირი ნიკოლოზი არიან გამოსახულნი. სასახლე, რომელიც ბექას დროინდელად ითვლება, მხოლოდ ერთი სართულით შემორჩა: ეს თლილი ქვით ნაშენი ორი დიდი სწორკუთხა სადგომია, გადახურვის გარეშე. წმინდა გიორგის მცირე ეკლესიის შესასვლელის თავზე წარწერაა, რომლის მიხედვითაც ეს „მცირედი ეგუტერი“ საფარის მოძღვარს გრიგოლ ნაფშვუენისძეს საფარაში დამკვიდრებული „წმინდა მამათათვის“ აუშენებია.

მონასტერი სულ მცირე IX საუკუნიდან არსებობს. აქ ქართული ეკლესიის ისტორიის არაერთი მნიშვნელოვანი მოღვაწე იღვწოდა: მათ შორის მთავარია კათოლიკოსი არსენ I (IX საუკუნე); X–XI საუკუნეებში აქ ივანე და გაბრიელ საფარელები მოღვაწეობდნენ, XII საუკუნეში — იოანე მტბევარ-საფარელი, XII–XIII საუკუნეების მიჯნაზე — მწიგნობარი ეფრემი, XVI საუკუნეში — კალიგრაფი სვიმეონ კარგარეთელი, XVIII–XIX საუკუნეებში კი — გადამწერები მიტროფანე საფარელი, ქრისტესია სამადაშვილი და სხვები. XIII საუკუნის მიწურულს საფარა ჯაყელთა საგვარეულოს სამფლობელო გახდა. სამცხის მმართველი სარგის ჯაყელი მონღოლებთან კარგ ურთიერთობას ინარჩუნებდა, რის წყალობითაც სამცხე იმ დროისთვის იშვიათი მშვიდობით სარგებლობდა. სიბერეში სარგისი ბერად აღიკვეცა და საბა დაერქვა, მისმა ძემ ბექამ კი აქ უდიდესი ეკლესია ააშენა და მამის სახელის მფარველი წმინდანის, წმინდა საბას სახელი უწოდა. XIII–XIV საუკუნეებში ჯაყელებმა საფარა თავიანთ რეზიდენციად და საგვარეულო საძვალედ აქციეს; XIV საუკუნის პირველ ნახევარში ბექას ძეების — სარგისის, ყვარყვარესა და შალვას ბრძანებით მიძინების ეკლესია საფუძვლიანად შეაკეთეს და მთლიანად მოხატეს, თავად ისინი კი კანკელის გვერდით არიან გამოსახულნი.

XVI–XVII საუკუნეთა მიჯნაზე, სამცხეში ოსმალთა დამკვიდრების შემდეგ, საფარა დაცარიელდა, ხატები და სხვა განძეულობა კი საქართველოს უფრო დაცულ კუთხეებში გახიზნეს: მონასტრის მთავარი ხატი — წმინდა საბასი — იმერეთში, სოფელ ჩხარის ეკლესიაში დაასვენეს, განძის ნაწილი კი ქართლში, სოფელ არდეთში მოხვდა. მეფე თეიმურაზ I-ის 1630 წლის სიგელი ადასტურებს, რომ საფარის წინამძღვარი არსენ ავალიშვილი იმ ხანებში მონასტრიდან გამოუძევებიათ. XVIII საუკუნის პირველ ნახევარში, ვახუშტის ცნობით, საფარის „შვენივრად დიდშენი, გუმბათიანი“ მონასტერი ერთი მღვდლის ამარა იყო დარჩენილი; საფარელი მღვდელი გიორგი ზედათმოგვი 1773 წლის წარწერაში იხსენიება.

XIX საუკუნეში მონასტერი სრულიად მიტოვებული და გავერანებული იყო. 1850-იანი წლებიდან აქ კვლავ დაიწყო სასულიერო ცხოვრება: თავიდან მონასტერში ქართველი ბერები დამკვიდრდნენ, 1877–1878 წლებში მონასტერი მაჰმადიანებმა დაარბიეს, 1893 წელს კი აღადგინეს და აქ რუსული მონასტერი დაარსდა, რომელმაც საბჭოთა ხანამდე გასტანა. საბჭოთა პერიოდში საფარა დაკეტილი იყო, მისი აღორძინება კი 1980-იან წლებში, საქართველოს დამოუკიდებლობის აღდგენამდე დაიწყო. დღეს ეს მოქმედი მონასტერია, მისი კომპლექსი კი ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლების სიაშია შეტანილი.

საფარა ახალციხიდან 10 კილომეტრშია, სოფელ ღრელთან ახლოს, ტყეში; ახალციხიდან მომავალი გზა მონასტერთან მთავრდება. მონასტრამდე ახალციხიდან სხვადასხვა ტრანსპორტით შეიძლება მისვლა, ზოგი მომლოცველი და მოგზაური კი, ბუნებით დასატკბობად, მთელ 10 კილომეტრს ფეხით გადის. ეს მოქმედი მონასტერია. შესვლის წესი და ღვთისმსახურების განრიგი ადგილზე დააზუსტეთ.