ახალი ათონის მღვიმე

ახალი ათონის მღვიმე ივერიის მთის (344 მ) ჩრდილოეთ კალთაზე, ზღვის დონიდან 220 მეტრზე იხსნება, ქალაქ ახალი ათონის ტერიტორიაზე, გუდაუთის მუნიციპალიტეტში; ქალაქის ცენტრიდან 1,5–2 კილომეტრია, სოხუმიდან — 24. მღვიმე ქვედა ცარცული ასაკის სქელშრეებრივ კირქვებშია ჩამოყალიბებული და ვერტიკალური (ჯამური სიღრმე 183 მ) და ჰორიზონტალური (ჯამური სიგრძე 3 285 მ) ნაწილებისგან შედგება. მისი მოცულობა დაახლოებით მილიონ კუბურ მეტრად ფასდება, სხვა გაზომვებით კი 1,5 მილიონს აღემატება; ამ ნიშნით მღვიმე მსოფლიოში ერთ-ერთ უდიდესად ითვლება.

სისტემა თერთმეტ დარბაზს აერთიანებს (სხვა დათვლით — ცხრას), რომელთაგან ექვსი მნახველთათვისაა ღია. თავდაპირველი სახელწოდებები — „აფხაზეთი“, „ქართველ სპელეოლოგთა“, „თიხის“, „ივერია“, „ტაძარი“, „სოხუმი“, „თბილისი“, „ჰელიქტიტების სალონი“ — ორჯერ შეიცვალა: 1975 წელს გახსნამდე და 1992–1993 წლების ომის შემდეგ; დღეს ტურისტული მარშრუტი „ანაკოფიის“ დარბაზიდან იწყება და „აფსნის“ დარბაზში სრულდება. უდიდესი დარბაზი 260 მეტრი სიგრძისა და 75 მეტრამდე სიგანისაა, 50 მეტრამდე სიმაღლით; უმაღლესის ჭერი კი 97 მეტრს აღწევს. შესასვლელ დარბაზში ორი ტბაა — „ანატოლია“ (ფართობი 1 000 მ², სიღრმე 26 მ, წყლის ტემპერატურა 10 °C) და „ლურჯი ტბა“ (1 250 მ²).

დარბაზები თეთრი და ქარვისფერი სტალაქტიტებით, სტალაგმიტებით, ჰელიქტიტებით, გაქვავებული ჩანჩქერებითა და კალციტის „ყვავილებითაა“ შემკული; ზოგან 10–30 მეტრი სისქის თიხის ფენები და ჩამონგრეული კირქვის ლოდებია. ჰაერის ტემპერატურა მთელი წლის განმავლობაში 12,6–14,4 °C-ია, შეფარდებითი ტენიანობა — 94–100 %. მღვიმეში კიბოსნაირები, ობობასნაირები, მრავალფეხიანები, მწერები და ღამურებია შესწავლილი.

მღვიმეს ოთხი შესასვლელი აქვს, მათგან მხოლოდ ერთი ბუნებრივია — უფსკრული „ანაკოფიის“ დარბაზის ჭერში; დანარჩენი გვირაბებია, რომლებშიც 1975 წლის 4 ივლისს გახსნილი მიწისქვეშა რკინიგზა გადის სამი სადგურით.

ივერიის მთის კალთაზე უფსკრული, რომელსაც ადგილობრივები „უძირო ორმოს“ უწოდებდნენ, დიდი ხნის განმავლობაში იყო ცნობილი, მაგრამ შეუსწავლელი. 1961 წელს ახალი ათონის მკვიდრმა გივი სმირმა შესასვლელი სპელეოლოგებს აჩვენა, და იმავე წლის 14 ივლისს საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ვახუშტი ბაგრატიონის სახელობის გეოგრაფიის ინსტიტუტის ექსპედიციის მოიერიშე ოთხეულმა — ზურაბ ტინტილოზოვმა, გივი სმირმა, არსენ ოქროჯანაშვილმა და ბორის გერგედავამ — ჭების კასკადი გადალახა და 135 მეტრის სიღრმეზე პირველ გიგანტურ დარბაზში შევიდა. ექსპედიციას შალვა ყიფიანი ხელმძღვანელობდა.

მომდევნო წლებში ინსტიტუტის ექსპედიციებმა მღვიმის მორფოლოგია, ჰიდროლოგია, მიკროკლიმატი და მინერალოგია შეისწავლეს; საქართველოში პირველად მიწისქვეშ საბაზო ბანაკები მოეწყო, ერთ-ერთმა ექსპედიციამ მიწის ქვეშ 198 საათი დაჰყო. ინსტიტუტის რეკომენდაციით საქართველოს სსრ მინისტრთა საბჭომ ძეგლის ტურისტული მიზნით კეთილმოწყობა გადაწყვიტა. გვირაბები „თბილგვირაბმშენმა“ გაიყვანა, და მღვიმე 1975 წელს გაიხსნა; იმავე წლის 4 ივლისს ამუშავდა მიწისქვეშა რკინიგზა, რომელსაც 1975–2014 წლებში რიგის ვაგონმშენებელი ქარხნის ელექტრომატარებელი „ტურისტი“ ემსახურებოდა.

მღვიმის აღმოჩენისა და ათვისებისთვის მკვლევართა, არქიტექტორთა და ინჟინერთა ჯგუფს სსრკ-ის სახელმწიფო პრემია მიენიჭა. გივი სმირი (1946–2016) 2001 წლიდან მღვიმის კომპლექსის დირექტორი იყო. 1994 წელს მღვიმის სახელი ასტეროიდ იდას ერთ-ერთ კრატერს დაერქვა.

ექსკურსიები ყოველდღიურად ექვს დარბაზში გადის, დაახლოებით 1,5 კილომეტრი სიგრძის დაბეტონებულ ბილიკებზე, მოაჯირებით, ხიდებითა და კიბეებით; დარბაზებამდე მნახველებს მიწისქვეშა მატარებელი მიჰყავს. შიგნით მთელი წელი დაახლოებით 13 °C-ია, ამიტომ თბილი ტანსაცმელი ზაფხულშიც საჭიროა.

აფხაზეთი ოკუპირებული ტერიტორიაა. საქართველოს კანონმდებლობით რეგიონში შესვლა მხოლოდ ენგურის გამშვები პუნქტიდან არის კანონიერი; რუსეთის მხრიდან შესვლა კანონდარღვევაა. გადაადგილების ფაქტობრივი პირობები იცვლება — მგზავრობამდე მიმდინარე წესები გადაამოწმეთ.