სვიმონ კანანელის ტაძარი

წმინდა სვიმონ კანანელის სახელობის ტაძარი ახალი ათონის ტერიტორიაზე, ივერიის მთაზე, მდინარე ფსირცხის მარცხენა ნაპირზე დგას. ეს სამაფსიდიანი ჯვარგუმბათოვანი ეკლესიაა, რომლის დღევანდელი ნაგებობა IX–X საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების ნიმუშია ბიზანტიური და ქართული ტრადიციების გავლენით; ადგილზე უფრო ადრეული ეკლესია იდგა, რომელსაც VII–VIII საუკუნეებით ათარიღებენ. თავდაპირველი კარიბჭეები დაკარგულია; კედლები შიგნით შელესილი და მოხატული იყო, მაგრამ ფრესკები აღარ არის შემორჩენილი. ტაძარი თეთრი თლილი ქვითაა ნაგები, არქიტექტურულ დეკორში კი ყურადღებას ქრისტიანული სიმბოლოების — თევზის, ლომისა და ჯვრის — რელიეფური გამოსახულებები იქცევს.

ტაძარი მოციქულ სვიმონ კანანელს ეძღვნება, რომელმაც XI საუკუნის ქართული მატიანეების თანახმად ანდრია პირველწოდებულთან ერთად I საუკუნეში აფხაზეთსა და ეგრისში იქადაგა, აღესრულა და დაკრძალეს ქალაქ ნიკოფსიაში, ისტორიული საქართველოს ჩრდილოეთ საზღვართან; ხალხური გადმოცემა მოციქულის მოწამეობის ადგილად ტაძრის მახლობელ გამოქვაბულს ასახელებს. ტაძარი ახალი ათონის მონასტერთან ერთად მომლოცველთა ერთ-ერთი მთავარი მიზანია.

გადმოცემით, IV საუკუნეში მოციქულის სახელზე აქ პატარა, სავარაუდოდ ხის ეკლესია აშენდა; მომდევნო საუკუნეებში თეთრი თლილი ქვის ტაძარი აიგო, რომლის დღევანდელი სახე IX–X საუკუნეებისაა. აფხაზთა სამეფოს ხანაში ტაძარი საეპისკოპოსო კათედრა და ცხუმის ეპარქიის სამღვდელოების საძვალე იყო: XIX საუკუნის ბოლომდე სამხრეთ კარიბჭის ქვეშ ბერძნული წარწერიანი საფლავის ქვა იდო — „ღვთისმშობელო, იხსენი გიორგი ცხუმელი“ — მიტროპოლიტ გიორგის საფლავი. XIX საუკუნის პირველ ნახევარში ტაძარი მომლოცველმა მურავიოვმა და სხვა მოგზაურებმა აღწერეს; 1850-იან წლებში, როცა დიმიტრი ბაქრაძემ მოინახულა, ეკლესია მიტოვებული იყო, მაგრამ ჩამონგრეული გუმბათის გარდა იდგა. ადგილობრივმა მემამულემ, მაიორმა ჰასან მარღანიამ ტაძრის ქვები საკუთარი სახლის ასაშენებლად წაიღო და ნაგებობა მძიმედ დააზიანა.

1875 წლის აგვისტოში კავკასიის მეფისნაცვლის ნებართვით ათონის პანტელეიმონის რუსული მონასტრის ბერები ჩამოვიდნენ, რომლებმაც 6 სექტემბერს ახალი მონასტრისთვის ადგილი შეარჩიეს; სწორედ მაშინ, 1877–1878 წლების რუსეთ-ოსმალეთის ომამდე, მცენარეულობით დაფარული ტაძრის ნანგრევები აღმოაჩინეს. 1880-იან წლებში ეკლესია თეთრი თლილი ქვის ბლოკებით აღადგინეს და დღევანდელი სახე მისცეს; 1882 წელს ის დიდმა მთავარმა მიხეილ ნიკოლოზის ძემ მოინახულა, 1889 წელს კი აქ სოხუმის ეპისკოპოსი გენადი (პავლინსკი) დაიკრძალა. 2006 წლის 7 ნოემბერს საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულებით ტაძარს ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა; ოკუპაციის გამო მისი მდგომარეობის შესწავლა საქართველოს მხრიდან შეუძლებელია.

ტაძარი ახალ ათონში, ფსირცხის ხეობაში, მდინარის მარცხენა ნაპირზე დგას. მახლობლადაა გამოქვაბული, რომელსაც ხალხური გადმოცემა სვიმონ კანანელის მოწამეობას უკავშირებს; შესვლის პირობები ადგილზე დააზუსტეთ.

აფხაზეთი ოკუპირებული ტერიტორიაა. საქართველოს კანონმდებლობით რეგიონში შესვლა მხოლოდ ენგურის გამშვები პუნქტიდან არის კანონიერი; რუსეთის მხრიდან შესვლა კანონდარღვევაა. მგზავრობამდე გადაადგილების მიმდინარე პირობები გადაამოწმეთ.