ჩაჟაში — უშგულის კოშკები

ჩაჟაში უშგულის თემის ცენტრია მესტიის მუნიციპალიტეტში, კავკასიონის მთავარი ქედის სამხრეთ კალთაზე, ენგურის სათავეებთან, მდინარეების ენგურისა და შავწყალა-ქვიშარას შესართავთან, ზღვის დონიდან 2 160 მეტრზე, მესტიიდან 45 კილომეტრში. სვანურად ჩაჟაში „ცხენების სადგომს“ ნიშნავს — გადმოცემით, უშგულში ასული თამარ მეფე ცხენებს ამ სოფელში აჩერებდა. თემი ხუთი სოფლისგან შედგება — ჩაჟაში, ჟიბიანი, ჩვიბიანი, მურყმელი და ლამჯურიში — 2 060-დან 2 200 მეტრამდე სიმაღლეზე, შხარას ძირას, და ევროპის ერთ-ერთი უმაღლესი მუდმივი დასახლებაა; 2014 წლის აღწერით თემში 228, თავად ჩაჟაშში 28 ადამიანი ცხოვრობდა. მოწყვეტილობამ სოფლებს შუა საუკუნეების იერი შეუნარჩუნა, და 1996 წელს ზემო სვანეთი — ჩაჟაშის ანსამბლით — იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში შევიდა.

ჩაჟაში მუზეუმ-ნაკრძალადაა გამოცხადებული: მსოფლიო მემკვიდრეობის კომპლექსი 13 კოშკს, ოთხ ციხე-სახლს, 21 მაჩუბს, 11 ხალხურ საცხოვრებელსა და ათეულზე მეტ დამხმარე ნაგებობას აერთიანებს, უშგულის სოფლებიდან კი ყველაზე მეტი სვანური კოშკი სწორედ აქაა შემორჩენილი; თემში სულ 37 კოშკია. სვანური კოშკი სამ-ხუთსართულიანი თავდაცვითი ნაგებობაა, რომელიც საცხოვრებელ სახლს — მაჩუბს — ეკვრის და ძირითადად IX–XII საუკუნეებში შენდებოდა. სოფლის სამხრეთით, მთაზე, XII–XIII საუკუნეების ციხე დგას გალავნითა და სამი კოშკით, რომელთაგან ორი სანახევროდ დანგრეულია, ერთი კი თითქმის პირვანდელი სახითაა შემონახული — ციხე უშგულის ყველა სოფელს გადაჰყურებს და გადმოცემით თამარ მეფის საზამთრო რეზიდენცია იყო; ციხეში X საუკუნის წმინდა გიორგის (ჯგრაგის) პატარა სწორკუთხა ქვის ეკლესიაა ქვის კანკელით. სოფლის მახლობლად მეორე, თამარის საზაფხულო კოშკია, რეზიდენციის მეორე კოშკი კი ნანგრევადაა ქცეული; სოფელში XI–XII საუკუნეების მაცხოვრის ეკლესიაც დგას და უშგულის არქეოლოგიური მუზეუმიც მდებარეობს.

უშგული ბუნებრივი მდებარეობის გამო დანარჩენი სვანეთისგანაც მოწყვეტილი იყო — უახლოეს თემში, შვიდ კილომეტრში მდებარე კალაში, გადასვლაც ძნელი იყო — და ისტორიულად უბატონო თემად დარჩა: გადმოცემით, უშგულელებმა შვიდი თავადი მოკლეს, რომელიც მათზე გაბატონებას ცდილობდა, მათ შორის XVII საუკუნის მეორე ნახევარში ფუთა დადეშქელიანი, რომელიც ლამარიაში მთელმა სოფელმა ერთად მოკლა. შუა საუკუნეებში უშგული სვანეთის ერისთავთა — ფარჯანიან-ვარდანისძე-მარუშიანთა — რეზიდენცია იყო, თამარ მეფის სახელთან კი სვანეთის ერთ-ერთი უდიდესი, XII–XIII საუკუნეების ციხის ნაშთები, საზამთრო და საზაფხულო კოშკები და ერისთავთა ხელისუფლების ნიშნები — სკიპტრა და სავარძელი — უკავშირდება. ერთიანი სვანეთის დაშლის შემდეგ უშგული „თავისუფალი სვანეთის“ ნაწილი იყო და 1810 წლამდე, რაჭასთან ერთად, იმერეთის სამეფოს შემადგენლობაში შედიოდა.

1910 წელს უშგულის ძეგლები ექვთიმე თაყაიშვილის ექსპედიციამ აღწერა; 1930 წელს მიხეილ კალატოზოვმა აქ „ჯიმ შვანთე“ („მარილი სვანეთს“) გადაიღო. თამარის საზაფხულო კოშკები 1950-იან წლებში დაშალეს და ფერმის საშენ მასალად გამოიყენეს. 1987 წლის იანვრის დიდმა ზვავმა ჩაჟაშის რამდენიმე ძეგლი დააზიანა და ადგილობრივთა ნაწილი ეკომიგრანტად, ძირითადად ქვემო ქართლში, გადაასახლა. 1996 წელს ზემო სვანეთი — ჩაჟაშის ანსამბლით, მესტიითა და მიმდებარე თემებით — იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში შევიდა; 2000 წლიდან საქართველოს მთავრობა და ICOMOS-ის საქართველოს ეროვნული კომიტეტი სოფლის მემკვიდრეობის მრავალდარგოვან კვლევასა და კონსერვაციას აწარმოებენ. ჩაჟაშის ციხე-კოშკები ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავ ძეგლთა ნუსხაშია.

ჩაჟაშამდე მესტიიდან 45 კილომეტრი მთის გზაა; წელიწადში დაახლოებით ექვსი თვე აქაურობა თოვლითაა დაფარული და გზა მაშინ ხშირად გაუვალია. ლენტეხისკენ მიმავალი გზა უღელტეხილზე გადის, რომელიც წელიწადში მხოლოდ სამ თვეს არის ღია. სოფელში უშგულის არქეოლოგიური მუზეუმია; მუზეუმის სამუშაო საათები, ტრანსპორტი და ღამის გასათევი ადგილზე გადაამოწმეთ.