მესტიის სვანური კოშკები

სვანური კოშკი სვანეთში გავრცელებული თავდაცვითი ნაგებობაა, ჩვეულებრივ 20–25 მეტრი სიმაღლისა, ოთხი-ხუთი, იშვიათად ექვსი სართულით. ქვედა სართული, რომლის კედლები 1,5 მეტრამდე სისქისაა, მეტწილად ყრუა, შესასვლელი მეორე სართულის დონეზეა მოწყობილი; სიმაღლეში კოშკი ვიწროვდება და კედლების სისქე 0,7–0,8 მეტრამდე მცირდება, რაც მას წაკვეთილი პირამიდის სილუეტს აძლევს. სართულები შიგნით გადასატანი ხის კიბეებითაა დაკავშირებული, გადასასვლელი ლუკები კი, რომ მოიერიშე პირდაპირ ვერ ამძვრალიყო, მოპირდაპირე კუთხეებშია; ყოველ სართულზე ვიწრო სათოფურებია, ზედა სართულზე — გვირგვინით დასრულებული საბრძოლო ბაქანი ჩამოკიდებული თაღოვანი მაშიკულებით, საიდანაც მცველები სასროლს ისროდნენ, ზემოდან ორფერდა ხის სახურავია. კოშკებს რიყის ქვითა და ლოდებით აგებდნენ, უშგულის თემში ფიქალითაც, და გარედან იშვიათი სიმტკიცის ბათქაშით ლესავდნენ. კოშკი ან საცხოვრებელ სახლთანაა მიშენებული — მურყვამი, კოშკიანი სახლი — ან ცალკე დგას; მასთან დაკავშირებული სახლი 80–130 კვადრატული მეტრისაა, ქვედა სართული — მაჩუბი — ერთი დარბაზია კერით, სადაც ადამიანები და საქონელი მოჩუქურთმებული ხის ტიხრებით გაყოფილ სივრცეში ერთად ცხოვრობდნენ, ზედა — დარბაზი — საზაფხულო საცხოვრებელი და საწყობია, საიდანაც კოშკში შედიოდნენ. ომის დროს კოშკი ოჯახის თავშესაფარი, ზვავისას — სახლიდან სათადარიგო გასასვლელი, მშვიდობიანობისას — სურსათის საწყობი და სადარაჯო იყო.

სვანეთში 3 500-მდე კოშკია შემორჩენილი, უმეტესად IX–XII საუკუნეებში, საქართველოს ოქროს ხანაში, აგებული, თუმცა ტიპი უფრო ძველია და ზოგი კოშკი VIII–XVIII საუკუნეებით თარიღდება. მესტიაში კოშკები ქალაქის იერს განსაზღვრავს; ზოგი კოშკი მცირე საფასურად დასათვალიერებლად ღიაა, ბევრი კი დაკეტილია და საწყობად გამოიყენება. დღეს ბევრი კოშკი დანგრეულია ან გამქრალი, უშგულის ჩაჟაში 200-ზე მეტი კოშკითა და კოშკიანი სახლით მუზეუმ-ნაკრძალია, თბილისში კი ეთნოგრაფიულ მუზეუმში სვანური კოშკის რეკონსტრუქცია დგას.

სვანური კოშკების წარმოშობა, სავარაუდოდ, პრეისტორიამდე მიდის, მაგრამ დღეს მდგარი კოშკების უმეტესობა IX–XII საუკუნეებში, საქართველოს გაერთიანებული სამეფოს ოქროს ხანაში აიგო, როდესაც თავისუფალი სვანეთის თემები საგვარეულო ციხე-სახლებს აშენებდნენ — ხშირი შემოსევებისა და ზვავების წინააღმდეგ. 1996 წელს უშგულის ჩაჟაშისა და ზემო სვანეთის შუა საუკუნეების იერი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში შევიდა, 2011 წელს კი სვანური კოშკი ქვის არქიტექტურის საერთაშორისო კონკურსზე (International Award Architecture in Stone) „ხალხური არქიტექტურის“ პრემიით დაჯილდოვდა.

ბევრი კოშკი მოუვლელობით დაინგრა ან საწყობად იქცა. თბილისის ეთნოგრაფიულ მუზეუმში, კუს ტბის ზემოთ, სვანური კოშკის თანამედროვე რეკონსტრუქცია აიგო.

კოშკები მესტიის ქუჩებიდან ჩანს. ზოგ კოშკში შესვლა მცირე საფასურითაა შესაძლებელი; რომელი კოშკებია ღია, ადგილზე დააზუსტეთ.