სვანეთის ისტორიისა და ეთნოგრაფიის მუზეუმი

სვანეთის ისტორიისა და ეთნოგრაფიის მუზეუმი — იგივე მესტიის ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმი — დაბა მესტიაში, საქართველოს ეროვნული მუზეუმის შემადგენლობაშია და ზემო სვანეთის მთავარი მუზეუმია. მასში სვანეთის ტერიტორიაზე არქეოლოგიური გათხრების შედეგად მოპოვებული მასალა, ქართული ჭედური ხელოვნებისა და ხატწერის უნიკალური ნიმუშები, უძველესი ხელნაწერები, ადრეული და გვიანი შუა საუკუნეების საომარი აღჭურვილობა, რკინის, ვერცხლისა და სპილენძის ნაკეთობები, სამკაული, ჭურჭელი და ქსოვილები და ძველი სვანეთის ყოფის ამსახველი ეთნოგრაფიული ნივთებია დაცული — არქეოლოგიური, ნუმიზმატიკური, ხელოვნების, ხელნაწერთა და ეთნოგრაფიული კოლექციები.

მუზეუმის ბირთვი სვანეთის ეკლესიებში საუკუნეების განმავლობაში მოწყვეტილ ხეობებში გადარჩენილი საგანძურია: X საუკუნის მაცხოვრის ხატი, XI საუკუნის პირველი ნახევრის ხატები აღსაყდრებული ქრისტეს გამოსახულებით და ასანის წმინდა გიორგის ხატი, XII საუკუნის ორმოცი მოწამისა და ჯვარცმის ხატები, ღვთისმშობლის IX–X საუკუნეების ფერწერული ხატები და სარიტუალო ნივთები — IX–XIV საუკუნეების სამწერობლები. ხელნაწერთაგან უმნიშვნელოვანესია 897 წელს გადაწერილი ადიშის ოთხთავი — ქართული ოთხთავის უძველესი დათარიღებული ხელნაწერი — და ლაბსყალდის, იენაშისა და მესტიის XI–XIII საუკუნეების ოთხთავები მოჭედილი ყდებით.

სვანეთის ეკლესიები საუკუნეების განმავლობაში ინახავდნენ საგანძურს, რომელიც ბარში, შემოსევებისგან, ხშირად იკარგებოდა — მათ შორის სხვა მხარეებიდან სვანეთში გადასარჩენად გადატანილ ხატებსა და ხელნაწერებს. ამ სიმდიდრის პირველი სისტემური აღწერა 1910 წელს ექვთიმე თაყაიშვილის ლეჩხუმ-სვანეთის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ გააკეთა, რომლის მასალა 1937 წელს პარიზში გამოიცა. მუზეუმი 1936 წელს მესტიაში სეტის წმინდა გიორგის ეკლესიის სიძველეების ბაზაზე დაარსდა და თანდათან სვანეთის სხვა ეკლესიებისა და თემების საგანძურს მოუყარა თავი; საბჭოთა პერიოდში მას სვანეთის ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმი ერქვა.

2004 წლიდან მუზეუმი საქართველოს ეროვნული მუზეუმის გაერთიანებაშია. 2013 წლის 1 ივლისს, ორწლიანი რესტავრაციის შემდეგ, მუზეუმი დამთვალიერებლებს კვლავ გაეხსნა, ხოლო კოლექციის ნაწილი — ჭედური ხატები და ხელნაწერები — აშშ-ის ელჩების კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ფონდის პროგრამით დაკონსერვდა. მუზეუმი მსოფლიოს ასი უმნიშვნელოვანესი მუზეუმის ნუსხაშია მოხსენიებული.

მუზეუმი მესტიაშია, ცენტრალური სეტის მოედნიდან დაახლოებით 700 მეტრში; შესვლა ფასიანია. მესტიაში თბილისიდან ავიარეისით ჩადიან, ზუგდიდიდან კი — 128-კილომეტრიანი საავტომობილო გზით.