უშგულის ლამარია

უშგულის ღვთისმშობლის მიძინების ეკლესია, რომელსაც ხალხი ლამარიას უწოდებს, სოფელ ჟიბიანის — უშგულის თემის ერთ-ერთი სოფლის — ჩრდილოეთ განაპირას, ბორცვზე დგას, ზღვის დონიდან 2 100 მეტრზე, ფონზე 5 201 მეტრიანი შხარათი, კავკასიონის ერთ-ერთი უმაღლესი მწვერვალითა და საქართველოს უმაღლესი წერტილით. კომპლექსი ფიქალის დაბალი გალავნით შემოზღუდული ეკლესიისა და გალავანზე დასავლეთიდან მიდგმული საცხოვრებელ-სამეურნეო ნაგებობისგან შედგება სვანური კოშკით — მურყვამით; დღეს აქ მესტიისა და ზემო სვანეთის ეპისკოპოსის რეზიდენციაა. ეკლესია სუფთად თლილი შირიმის კვადრებითაა ნაგები — დამჯდარი პროპორციების დარბაზული ნაგებობა სამწახნაგა, ძლიერ შვერილი აფსიდითა და თანადროული ორმხრივი გარშემოსავლელით, რომელიც სამხრეთიდან და დასავლეთიდან შემოუყვება; გარშემოსავლელში სამხრეთიდან დაბალი თაღოვანი კარით შედიან, დარბაზში — დასავლეთიდან. წაგრძელებული დარბაზი ნახევარწრიული აფსიდით მთავრდება, რომელიც იატაკიდან სამი საფეხურითაა ამაღლებული; შემორჩენილია თავდაპირველი ქვის ტრაპეზი და აფსიდის გამყოფი ქვის სამთაღიანი კანკელი, კამარას კი ერთი საბჯენი თაღი ორად ყოფს.

ეკლესიას ორი სარკმელი ანათებს — აფსიდსა და დასავლეთ კედელში. შიდა კედლები და კანკელი ორი ფენის გამქრალი ფრესკებითაა დაფარული: ქვედა X საუკუნისაა, ზედა XIII საუკუნეში მოიხატა; გარშემოსავლელის XIII საუკუნის მოხატულობიდან ფრაგმენტებია შემორჩენილი. ფასადებზე დეკორი მწირია: დასავლეთ ფასადზე რელიეფური ჯვარი და ოთხსტრიქონიანი ქართული წარწერა შერეული ხუცურ-მხედრული დამწერლობით, რომელიც პალეოგრაფიულად XI საუკუნისაა და ქალ შემწირველს, გურანდუხტს, ახსენებს; კედლებზე X საუკუნიდან XVIII საუკუნემდე ამოკაწრული წარწერებიცაა. 1910 წელს ექვთიმე თაყაიშვილმა სვანეთის ექსპედიციისას ლამარიაში დაცული ათეულობით საეკლესიო ნივთი — ხელნაწერები, ხატები, ჯვრები, ჭურჭელი — აღწერა.

ლამარია ისტორიულ წყაროებში არ იხსენიება და ხუროთმოძღვრული ნიშნებით IX–X საუკუნეებით თარიღდება. ეკლესია ღვთისმშობლის მიძინებას ეძღვნება: „ლამარია“ სვანების მიერ მარიამისთვის შერქმეული სახელია, რომლის თაყვანისცემა წინაქრისტიანულ ლამარიას — დედობისა და ნაყოფიერების ქალღმერთის — უძველეს კულტს დაედო. უშგული ისტორიულად უბატონო თემი იყო და გადმოცემით შვიდი თავადი მოკლა, რომელიც მასზე გაბატონებას ცდილობდა; უკანასკნელი მათგანი, ფუთა დადეშქელიანი (XVII საუკუნის მეორე ნახევარი), ლამარიაში მოკლეს — ლეგენდის თანახმად, მთელმა სოფელმა ერთად გასწია თოფის ჩახმახზე მიბმული თოკი, რომ მკვლელობის პასუხისმგებლობა თანაბრად გაენაწილებინათ; დადეშქელიანის სამოსი ეკლესიაში დიდხანს ინახებოდა.

1910 წელს ექვთიმე თაყაიშვილის ლეჩხუმ-სვანეთის ექსპედიციამ ლამარიას საგანძური აღწერა. 1987 წლის დიდმა ზვავმა უშგულის მოსახლეობის ნაწილი ეკომიგრანტად აქცია; 1996 წელს ზემო სვანეთი — ჩაჟაშის ჩათვლით — იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის ნუსხაში შევიდა. ეკლესია ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლია, მოქმედია და მესტიისა და ზემო სვანეთის ეპისკოპოსის რეზიდენციად ემსახურება.

ლამარია უშგულის ერთ-ერთი სოფლის, ჟიბიანის, ზემოთ, ბორცვზე დგას — მესტიიდან 45 კილომეტრიანი მთის გზით, რომელიც წლის თოვლიან ნახევარში ზვავის საშიშროების გამო ხშირად იკეტება. ეკლესია მოქმედია.