ონის სინაგოგა

ონის სინაგოგა ქალაქის ცენტრში, ვახტანგ VI-ის ქუჩაზე დგას და შორიდანვე იპყრობს თვალს — თეთრი კირქვის კვადრატული შენობა მაღალი გუმბათით, რომლის წვერს მრავალქიმიანი დავითის ვარსკვლავი ამშვენებს. ტაძარი 1895 წელს ეკლექტიკურ, მავრიტანული აღორძინების სტილში აიგო და ამბობენ, რომ მეორე მსოფლიო ომში დანგრეული ვარშავის დიდი სინაგოგის მიხედვით დაიგეგმა: მშენებლობის სულისჩამდგმელი რაბინი ელია ამშიკაშვილი ვარშავაში იყო ნასწავლი. ზომით ის საქართველოში მესამეა თბილისისა და ქუთაისის სინაგოგების შემდეგ. შესასვლელის თავზე ებრაული წარწერიანი მარმარილოს ფილა და დავითის ვარსკვლავებია, აღმოსავლეთ კედელზე, იერუსალიმისკენ მიმართულ მხარეს, ათი მცნებაა ამოკვეთილი. შიგნით მოჩუქურთმებული ხის კიდობანი, ჭაღები და ძველი თორის გრაგნილებია — შენობა თაღებიანი სარკმლებით, აგურის დეკორით და ხის ჭვირულით ქართულ, რომანულ და მავრიტანულ ელემენტებს აერთიანებს.

სინაგოგა ქართველ ებრაელთა ერთ-ერთი უძველესი თემის ცენტრია: ონში ებრაელები ადრეული შუა საუკუნეებიდან ცხოვრობდნენ, XIX საუკუნის ბოლოს თემი ასობით ადამიანს ითვლიდა და ქალაქის ვაჭრობას განსაზღვრავდა. 1903 წლიდან აქ რაბინი დავით ბააზოვი მსახურობდა — ქართველ ებრაელთა სიონისტური მოძრაობის წინამძღოლი, რომელმაც ონში ორი ებრაული სკოლა გახსნა; მისი შვილი ჰერცელ ბააზოვი მწერალი და საზოგადო მოღვაწე იყო. 1972 წელს სინაგოგას 3 150 მრევლი ჰყავდა, მაგრამ 1970-იანი და 1990-იანი წლების ემიგრაციამ, ძირითადად ისრაელში, თემი რამდენიმე ოჯახამდე დაიყვანა — 2015 წელს 16 მრევლი დარჩა. ტაძარი მაინც ღიაა და მას თემის მცველი უვლის.

2006 წლის 7 ნოემბერს სინაგოგას ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის სტატუსი მიენიჭა. ონის ძველი ებრაული სასაფლაო იმავე ქალაქშია, რაჭის ებრაული მემკვიდრეობის მეორე კერა კი ლეჩხუმის სოფელ ლაილაშშია.

ონის ებრაული თემი ქართველ ებრაელთა ერთ-ერთი უძველესია — გადმოცემით, ებრაელები რაჭაში ადრეული შუა საუკუნეებიდან სახლობენ, XIX საუკუნეში კი ონის ვაჭრობის დიდი ნაწილი მათ ხელში იყო. ახალი სინაგოგის იდეა რაბინ ელია ამშიკაშვილს ეკუთვნის, რომელიც ვარშავაში იყო განათლებული; მშენებლობას, ერთი ვერსიით, პოლონელი ინჟინრები და სალონიკელი ბერძენი ოსტატები უძღვებოდნენ, ფულს კი, სხვა ცნობით, ბაქოსა და ბათუმის ნავთობმრეწველი ნობელების ფირმაც იძლეოდა. შენობა 1895 წელს აკურთხეს. 1903 წლიდან ონის რაბინი დავით ბააზოვი იყო, რომელმაც ქალაქში ორი ებრაული სკოლა გახსნა და ქართველ ებრაელთა სიონისტურ მოძრაობას ჩაუდგა სათავეში.

1920-იან წლებში საბჭოთა ხელისუფლებამ სინაგოგის დანგრევა ბრძანა: გადმოცემით, ამშიკაშვილი ოჯახთან ერთად შიგნით ჩაიკეტა, გარშემო კი ებრაელი და ქართველი ქალები შემოერტყნენ და შენობა გადარჩა. საბჭოთა ათწლეულებში თემი იზრდებოდა — 1972 წელს 3 150 მრევლი ითვლებოდა — მაგრამ 1970-იანი წლების რეპატრიაციამ და 1990-იანი წლების ემიგრაციამ ის თითქმის მთლიანად ისრაელში წაიყვანა. 1991 წლის 29 აპრილის რაჭის მიწისძვრამ შენობა მძიმედ დააზიანა; 1995 წელს საქართველოს მთავრობისა და ამერიკული ებრაული გაერთიანებული გამანაწილებელი კომიტეტის („ჯოინთის“) დახმარებით აღადგინეს და ხელახალ კურთხევას პრეზიდენტი ედუარდ შევარდნაძე დაესწრო.

2006 წლის 7 ნოემბერს სინაგოგას ეროვნული მნიშვნელობის ძეგლის სტატუსი მიენიჭა. 2015 წლის 2 სექტემბერს თემმა 120 წლისთავი აღნიშნა, ზეიმს პრემიერ-მინისტრი ირაკლი ღარიბაშვილი დაესწრო; მრევლში იმ დროს 16 ადამიანი იყო. სინაგოგა დღემდე ღიაა და ონის ებრაელთა, მათი ისრაელელი შთამომავლებისა და მოგზაურების შეხვედრის ადგილია.

ონი თბილისიდან ქუთაისისა და ამბროლაურის გავლით დაახლოებით 230 კილომეტრი და ოთხი საათია, ქუთაისიდან — დაახლოებით 110 კილომეტრი; სამარშრუტო ტაქსი ქუთაისის ავტოსადგურიდან და თბილისიდან დადის. სინაგოგა ქალაქის ცენტრში, ვახტანგ VI-ის ქუჩა №53-ზეა, ონის მუზეუმიდან რამდენიმე წუთის სავალზე. შენობას თემის მცველი ხსნის, რომელსაც მეზობლები მოგიძებნიან; შესვლა უფასოა, შემოწირულობა მისაღებია, მამაკაცები თავს იბურავენ. ფასადი ნებისმიერ დროს იხილება.