მინდაციხე

მინდაციხე სოფელ წესის თავზე, ლუხუნის მარცხენა ნაპირის მაღალ კლდოვან კონცხზე დგას, იქ, სადაც ლუხუნი რიონს უერთდება და სადაც ქვემოთ ბარაკონის ტაძარი აღმართულა. აქედან რაჭის ორივე ხეობა — რიონისა ონისკენ და ლუხუნისა მთისკენ — ხელისგულზე ჩანს, ამიტომ ციხე ონისკენ, დასავლეთ საქართველოს მნიშვნელოვანი სავაჭრო ცენტრისკენ მიმავალ გზას აკონტროლებდა. ვახუშტი ბატონიშვილი მას „მაღალ კლდეზე მდგარ მაგარ, მტრისაგან მოუხელთებელ ციხედ“ აღწერს და დღესაც ის საქართველოს ერთ-ერთი ყველაზე ძნელად მისადგომი ციხეა — ზემოთ მხოლოდ ტყეში ჩაკარგული ვიწრო ბილიკი ადის.

ციხე ძლიერ დაზიანებულია: შემორჩენილია გალავნის კედელი, სამი კოშკი — დასავლეთის ცილინდრული, ჩრდილოეთისა და სამხრეთ-აღმოსავლეთის კვადრატული — და სარკმლიანი ოთახი; მეორე ოთახიც უნდა იყოს, მაგრამ მიუდგომელია. შესასვლელი სამხრეთიდანაა. აღმოსავლეთით ადრეშუასაუკუნეების პატარა დაზიანებული ეკლესიაა. ნაგებობა რამდენჯერმე გადაუკეთებიათ და სამშენებლო ფენები ერთმანეთს ფარავს. გადმოცემით, ციხეში რვატონიანი ქვევრი იდგა, რომლის კვალიც აღარ ჩანს.

საბჭოთა წლებში მინდაციხის სილუეტი „ბარაკონის“ ღვინის ეტიკეტზე იბეჭდებოდა და რაჭის ერთგვარ ემბლემად იქცა. ქვემოდან, ბარაკონის ეზოდან ან რიონის ხიდიდან, ციხის კოშკები კლდის თავზე შორიდანვე ამოიცნობა.

ერთი ცნობით, მინდაციხე X საუკუნეში უკვე არსებობდა — ის რაჭის ერისთავთა, კახაბერიძეების მთავარი ციხე იყო, რომელთა საგვარეულო მონასტერიც ნიკორწმინდა იყო და რომელთა სამფლობელოც წესიდან მართულებოდა; ქვემოთ, ბარაკონის ადგილას, პირველმა ერისთავმა რატი ლიპარიტის ძემ საკარო ეკლესია ააგო. XIII–XIV საუკუნეებში, კახაბერიძეთა დაცემის შემდეგ, ციხე სამეფო ხელისუფლებას ეკუთვნოდა. 1530-იან წლებში იმერეთის მეფე ბაგრატ III-მ (1510–1565) ციხე-დარბაზი ჩხეტიძეთა სახლს გადასცა და რაჭის დროშის სარდლობაც ჩააბარა — ასე დაიწყო რაჭის ერისთავთა ახალი დინასტია.

წერილობით წყაროებში ციხე XVII საუკუნიდან ჩნდება, ვახუშტი ბატონიშვილმა კი XVIII საუკუნეში მიუვალ სიმაგრედ აღწერა. 1769 წელს იმერეთის მეფე სოლომონ I-მა ურჩი რაჭის ერისთავი დასაჯა, საერისთავო გააუქმა და მინდაციხე აიღო — ამის შემდეგ ციხემ სამხედრო მნიშვნელობა დაკარგა და თანდათან დაინგრა. ვ. ბოჭორიშვილის 1994 წლის ნაშრომი „რაჭა-ლეჩხუმის ისტორიული ძეგლები და სიძველეები“ მისი ძირითადი აღწერაა.

ასვლა სოფელ წესიდან იწყება, ამბროლაურიდან ონისკენ 6 კილომეტრზე, ბარაკონის ტაძრის ეზოდან — მანქანა ტაძართან რჩება. ბილიკი ტყეში ციცაბოდ ადის კლდოვან კონცხამდე, ბოლო მონაკვეთი კლდეზე ასასვლელია; მარკირება არ არის, ადგილობრივებს გზა ჰკითხეთ. ციხე ღიაა, შესვლა უფასოა, ბილეთი და გიდი არ არის. ასვლას მშრალ ამინდში, გვიან გაზაფხულიდან შემოდგომამდე, გეგმავენ.