ბარაკონის ღვთისმშობლის ტაძარი

ბარაკონი სოფელ წესში, ამბროლაური–ონის გზის პირას დგას — ციცაბო კლდის თავზე, რომლის ძირში ლუხუნი რიონს უერთდება. ორი მდინარის შესართავთან აღმართული ტაძარი მცხეთის სვეტიცხოველს მოაგონებს, ამიტომ მას ხალხში „პატარა სვეტიცხოველი“ ჰქვია. ეს გვიანი შუა საუკუნეების ძეგლია: 1753 წელს რაჭის ერისთავმა როსტომმა (1750–1769) ოსტატ ავთანდილ შულავრელს ააგებინა და ოსტატის სახელი აღმოსავლეთ ფასადის წარწერაშია უკვდავყოფილი. მიუხედავად თარიღისა, ბარაკონი ძველი ქართული გუმბათოვანი ხუროთმოძღვრების ტრადიციას აგრძელებს და ამ ტრადიციის ერთ-ერთი უკანასკნელი მნიშვნელოვანი ნაგებობაა.

შენობა სწორკუთხაა, მინაშენების გარეშე. გუმბათი საკურთხევლის კუთხეებსა და ორ თავისუფლად მდგომ ბოძს ეყრდნობა; ტაძარი თითქმის მთლიანად სოფელ იწიდან მოზიდული კარგად გათლილი ქვითაა ნაგები და გარედან უხვად არის შემკული ჩუქურთმებით. ფასადებზე ძველი ელემენტებიც ჩანს — აღმოსავლეთის ნიშები ყველაზე არქაულია, ორნამენტის სახეებიც ტრადიციულია, თუმცა მორთულობა, ხელოვნებათმცოდნეთა შეფასებით, მთლიანობას მოკლებულია და არქიტექტურას ორგანულად აღარ უკავშირდება. გუმბათი ოდესღაც თუთიით იყო დახურული, დღეს სპილენძის სახურავი ადგას. შიგნით კანკელი თითქმის მთლიანად ხატებითაა დაფარული.

ბარაკონის ჩრდილო-დასავლეთით ადრეფეოდალური ხანის ეკლესია იდგა, რომელიც რაჭის პირველმა ერისთავმა, რატი ლიპარიტის ძემ, თავისი კარის ეკლესიად ააგო — ტუფის ერთნავიანი ბაზილიკა ალებასტრის კანკელით; მისგან საძირკვლის ქვებიღა დარჩა. ეზოში სოფლის სასაფლაოა. საბჭოთა ხელისუფლებამ ტაძარი დახურა და შეურაცხყო, 1991 წლის რაჭის მიწისძვრამ მსუბუქად დააზიანა, მაგრამ სწრაფად შეაკეთეს; დღეს მოქმედია. დიუბუა დე მონპერემ 1830-იან წლებში ბარაკონთან ხიდიც დახატა, წესის ზემოთ კი მინდაციხე დგას, რომლის გამოსახულებაც საბჭოთა „ბარაკონის“ ღვინის ეტიკეტზე იყო.

წესი რაჭის ერისთავების ძველი რეზიდენციაა: აქ, ბარაკონის ჩრდილო-დასავლეთით, რაჭის პირველმა ერისთავმა რატი ლიპარიტის ძემ XI საუკუნეში საკარო ეკლესია ააგო, ზემოთ კი კლდეზე მინდაციხე იდგა, რომელსაც ლუხუნისა და რიონის ხეობები ემორჩილებოდა. 1753 წელს ერისთავმა როსტომმა, რომელიც 1750 წლიდან რაჭას მართავდა და იმერეთის მეფე სოლომონ I-თან დაპირისპირებით იყო ცნობილი, ძველი ეკლესიის ადგილას ახალი, გუმბათოვანი ტაძარი ააშენებინა. სამუშაო ოსტატ ავთანდილ შულავრელს დაევალა, რომლის სახელი აღმოსავლეთ ფასადის სამშენებლო წარწერამ შემოინახა — ეს XVIII საუკუნის საქართველოსთვის იშვიათი შემთხვევაა, როცა ხუროთმოძღვარი თავად ძეგლზეა დასახელებული.

ტაძარმა 1769 წელს სოლომონ I-ის მიერ რაჭის საერისთავოს გაუქმების ხანა გადაიტანა. XIX საუკუნეში ბარაკონი სამრევლო ეკლესია იყო და 1830-იან წლებში შვეიცარიელმა მოგზაურმა ფრედერიკ დიუბუა დე მონპერემ ჩაიხატა. საბჭოთა პერიოდში ეკლესია დაიხურა და შეურაცხყოფილი იქნა, 1991 წლის 29 აპრილის რაჭის მიწისძვრამ კი დააზიანა, თუმცა არა სერიოზულად; შეკეთების შემდეგ მოქმედი ტაძარია.

წესი ამბროლაურიდან ონისკენ მიმავალ გზაზე 6 კილომეტრშია — ტაძარი გზიდანვე ჩანს, კლდის თავზე, და ეზომდე ასფალტიანი ასასვლელი მიდის; მანქანა გალავანთან ჩერდება. ამბროლაური–ონის სამარშრუტო ტაქსი წესში გაივლის. ეკლესია მოქმედია, დღისით ღიაა და შესვლა უფასოა; ჩაცმულობის წესები მკაცრია. ეზოდან ლუხუნისა და რიონის შესართავი და მინდაციხის კლდე ჩანს; დათვალიერებას ნახევარი საათი სჭირდება; მინდაციხეზე ასვლა ციცაბო ტყის ბილიკით ცალკე დროს მოითხოვს.