მრავალძალის წმინდა გიორგის ეკლესია

მრავალძალი ონის მუნიციპალიტეტის მთიან სოფელშია, ზღვის დონიდან 1 840 მეტრზე — ეს რაჭის ყველაზე მაღალი სოფელია, საიდანაც კავკასიონის მთავარი ქედი და რიონის ხეობა ხელისგულზე ჩანს. ეკლესია კვინწიხის გორის კალთაზე დგას, სადაც ბერები ჭოლევის კლდესთან მდებარე ძველი მონასტრიდან, „ნაეკლესიევიდან“ გადმოვიდნენ. წმინდა გიორგის ტაძარი XI საუკუნეშია აგებული და, სავარაუდოდ, 1010 წელს ბაგრატ III-ის მიერ რაჭის საერისთავოს დაარსებას უკავშირდება — იმ ტალღას, რომელმაც ნიკორწმინდა, პატარა ონი და ზემო კრიხიც წარმოშვა. თავდაპირველად ის რაჭისთვის ტიპური, საშუალო ზომის ცალნავიანი დარბაზული ეკლესია იყო, 10,75-ზე 6,75 მეტრი, სახელგანთქმული დახვეწილი ფორმებით, ჩუქურთმებით, ლაპიდარული წარწერებით, მთლიანად მოხატული კედლებით, ქვის მოჩუქურთმებული კანკელითა და შეწირული საგანძურით.

შუა საუკუნეებში მთელ დასავლეთ საქართველოში მრავალძალის წმინდა გიორგის ძნელად თუ შეედრებოდა რომელიმე სხვა სალოცავი: მის სახელზე სოფელ სორში XIII საუკუნის ჯვარცმის მონასტერიც კი აიგო, აქ იფიცებოდნენ და ომის ნადავლს სწირავდნენ. ტაძარში ინახებოდა ხორეზმშაჰ ჯალალ-ედ-დინის მუზარადი და შაჰ-აბას I-ის ხმალი, ვერცხლით შემკული წყვილი ყანწი, რომელიც ექვთიმე თაყაიშვილმა 1920 წელს აღწერა, და მარი ბროსეს მიერ წაკითხული წარწერები. სახელის ახსნას გადმოცემა იძლევა: ოსმალთა ლაშქარი, რაჭაში რომ შემოიჭრა, ნისლმა დააბრმავა, და ლაშქარმა ეკლესიას „მრავალძალი“ — მრავალი ძალის მქონე — უწოდა და რაჭის დარბევას აღარ გაბედავდა. ადგილობრივები დღესაც ამ სიტყვებით ესალმებიან ერთმანეთს: „გფარავდეს მრავალძალის წმინდა გიორგი“.

1894 წელს დეკანოზ მიხეილ სხირტლაძის ხელმძღვანელობით ტაძარი განახლდა და გადიდდა — 18,75-ზე 13,10 მეტრის ჯვრისსახა ნაგებობა ათწახნაგა გუმბათითა და დასავლეთის სამრეკლოთი, რომელშიც ძველი ეკლესიიდან მხოლოდ აღმოსავლეთი ნაწილი დარჩა; დასავლეთ კარიბჭის თავზე მაშინ ამოკვეთეს ხარისა და ძროხის თავები, რომლებიც დღესაც ჩანს. 1991 წლის 29 აპრილის რაჭის მიწისძვრამ XIX საუკუნის ნაგებობა ჩამოაქცია და ძველი ნაწილიც დააზიანა; 2007 წელს დაწყებული აღდგენა 2009 წლის შემოდგომაზე დასრულდა და ეკლესიამ XI საუკუნის დარბაზული სახე დაიბრუნა. 2018 წლიდან მრავალძალი ეროვნული მნიშვნელობის ძეგლია, მისი X–XI საუკუნეების არქიტექტურული ფრაგმენტები კი ონის მუზეუმშია.

სოფლიდან სამი კილომეტრით მოშორებით, ჭოლევის კლდის ბოლოს, „ჭიქის ტბის“ ზემოთ, ხავსმოდებული ნანგრევებია, რომელსაც ხალხი „ნაეკლესიევს“ უწოდებს — აქ უძველესი დროიდან მონასტერი იყო. რაღაც მიზეზით ბერები აიყარნენ და კვინწიხის გორის კალთაზე დასახლდნენ, სადაც XI საუკუნეში, რაჭის საერისთავოს დაარსების შემდეგ, წმინდა გიორგის ეკლესია აიგო. XIII საუკუნეში მის სახელზე სორის ჯვარცმის მონასტერი დაარსდა. საუკუნეების განმავლობაში ტაძარში ომის ნადავლი და შეწირულობა გროვდებოდა — ჯალალ-ედ-დინის მუზარადი, შაჰ-აბასის ხმალი, ვერცხლით შემკული ყანწები, ჯვარ-ხატები და ხელნაწერი წიგნები. 1894 წელს გაზეთ „ივერიაში“ დაბეჭდილი წერილი ოსმალთა ლაშქრისა და ნისლის გადმოცემასაც ინახავს.

XIX საუკუნეში რუსმა ეგზარქოსმა მონასტერი გააუქმა და სამრევლო ეკლესიად აქცია. 1894 წელს დეკანოზმა მიხეილ სხირტლაძემ ტაძარი განაახლა და გაადიდა — გუმბათი დაადგა და დასავლეთიდან სამრეკლო მიაშენა. 1920 წელს ექვთიმე თაყაიშვილმა ეკლესია მოინახულა და განძი აღწერა. საბჭოთა ხანაში ნივთების უმეტესობა მუზეუმებში გადავიდა.

1991 წლის 29 აპრილის რაჭის მიწისძვრამ, რომელიც საქართველოს ისტორიაში ყველაზე ძლიერი იყო, XIX საუკუნის ნაგებობა ჩამოაქცია და ძველი ნაწილიც დააზიანა. 2007 წელს კულტურის სამინისტროს ძეგლთა დაცვის სამსახურმა აღდგენა დაიწყო და 2009 წლის შემოდგომაზე დაასრულა — ეკლესიას გუმბათი აღარ დაუბრუნეს და XI საუკუნის სახით აღადგინეს. 2018 წელს საქართველოს მთავრობის დადგენილებით მრავალძალის ეკლესიას ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა.

მრავალძალი ონიდან მთის გზით დაახლოებით 33 კილომეტრში და ერთ საათშია; გზის მდგომარეობა წინასწარ ადგილობრივებთან გადაამოწმეთ, ზამთარში თოვლი გზას ხშირად კეტავს. საზოგადოებრივი ტრანსპორტი სოფლამდე რეგულარულად არ დადის, ონიდან ტაქსი ან ადგილობრივი მძღოლი მოიძებნება. ეკლესია მოქმედია, დღისით ღიაა, შესვლა უფასოა, ეზოსთან მანქანა ჩერდება. დათვალიერებას ერთი საათი სჭირდება; ხიხათის მთიდან ხედსა და „სიყვარულის ტბასთან“ გასეირნებას კიდევ დრო დაუთმეთ.