უშბა და შდუგრას ჩანჩქერის ბილიკი

უშბა ორთავიანი მწვერვალია მესტიის მუნიციპალიტეტში, სვანეთის კავკასიონზე, მთავარი წყალგამყოფი ქედის პატარა შტოზე, იალბუზის სამხრეთ-აღმოსავლეთით და რუსეთის საზღვრიდან სულ 1,5 კილომეტრში; მესტია მის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 10 კილომეტრშია. სამხრეთი უშბა 4 710 მეტრია, ჩრდილოეთი 4 690, და თუმცა კავკასიონის ათ უმაღლეს მწვერვალში არ შედის, თავისი ორწვერა, შპილისებრი სილუეტით „კავკასიის მატერჰორნად“ იწოდება და ბევრი ალპინისტისთვის კავკასიონის ყველაზე რთული ასასვლელია — ორ მწვერვალს შორის სწორხაზოვანი მანძილი 636,9 მეტრია, „უშბის ტრავერსი“ კი რელიეფის გამო 1 500–2 000 მეტრს აღწევს. ქართულ მითოლოგიაში უშბა ნადირობის ქალღმერთ დალის სამყოფელია; სახელი სვანურად „უბედურების მთად“ (უშ — უბედურება, ბა — მთა) იკითხება, ყარაჩაულ-ბალყარულად კი „სამთავიანად“. მწვერვალი პალეოზოური გრანიტებითა და კრისტალური ფიქლებითაა აგებული, ნივალური ლანდშაფტით, და მისი კალთებიდან გულისა და უშბის მყინვარები ეშვება. ჩრდილოეთ მწვერვალზე სტანდარტული მარშრუტი ჩრდილო-აღმოსავლეთი ქედია რუსეთის მხრიდან, სამხრეთ უშბაზე ქართული მხრიდან მიმავალ მარშრუტებს შორის ორი ED (უკიდურესად რთული) კატეგორიისაა; სულ სამხრეთ უშბაზე 19 მარშრუტია გავლილი (მათ შორის 7 — 6ა კატეგორიისა), ჩრდილოეთზე 13. ლონდონში ალპინისტთა კლუბი „უშბა“ არსებობს.

უშბის ძირამდე მიმავალი ყველაზე პოპულარული ბილიკი სოფელ მაზერიდან, ბეჩოს თემიდან იწყება და მდინარე დოლრას ხეობას ტყეში ხის ხიდებით მიჰყვება: შდუგრას ჩანჩქერამდე 6,5 კილომეტრი და დაახლოებით ორნახევარი საათია, 458 მეტრი აღმართით, შემდეგ კი რთული მონაკვეთი 2,4 კილომეტრით და 494 მეტრი აღმართით უშბის მყინვარამდე, საიდანაც ორივე წვერი თავზე დაგყურებთ. მაზერიდან მყინვარამდე და უკან დაახლოებით 18 კილომეტრია, დაახლოებით 950 მეტრი აღმართით, ცალ მხარეს დაახლოებით ოთხნახევარი საათი; მხოლოდ ჩანჩქერამდე და უკან — 13 კილომეტრი. უკან იმავე გზით ბრუნდებიან.

უშბაზე ასვლა 1868 წელს პირველად ინგლისელმა ალპინისტებმა დაგლას ფრეშფილდის ხელმძღვანელობით სცადეს, მაგრამ უშედეგოდ; 1888 წელს ჯონ გარფორთ კოკინმა და ულრიხ ალმერმა მეოთხე ცდაზე გულის მყინვარის გავლით ჩრდილოეთ მწვერვალს მიაღწიეს — პირველი წარმატებული ასვლა. სამხრეთი უშბა მეთექვსმეტე ცდაზე, 1903 წელს, ვილი რიკმერ რიკმერსის გერმანულ-შვეიცარიულ-ავსტრიულმა ექსპედიციამ დაიპყრო, რომლის სამწვერვალო ჯგუფს ადოლფ შულცე ხელმძღვანელობდა (რ. ჰელბლინგი, ა. ვებერი, ფ. რაინერტი); მომდევნო 60 წელიწადში სამხრეთ უშბაზე ასვლის ცდებიდან მხოლოდ ოთხი დასრულდა წარმატებით. 1934 წელს უშბაზე პირველი ქართული ჯგუფი ავიდა — და-ძმა ალექსანდრა და ალიოშა ჯაფარიძეები, გიო ნიგურიანი და იაგორ კაზალიკაშვილი — და ალექსანდრა ჯაფარიძე მწვერვალზე ასული პირველი ქალი გახდა; 1937 წელს სამხრეთ უშბაზე ურთულესი სამხრეთი კედლით პირველად გაბრიელ, ბექნუ და ბესარიონ ხერგიანები, ჭიჭიკო ჩართოლანი და მაქსიმე გვარლიანი ავიდნენ, რითაც უშბაზე კლდოვან ასვლებს ჩაეყარა საფუძველი. საბჭოთა კავშირში უშბა, ჩათინთაუსა და თავისუფალი კორეის პიკთან ერთად, ყველაზე რთულ და პრესტიჟულ მწვერვალად ითვლებოდა.

მთა დღესაც სახიფათოა: 2012 წლის აგვისტოს ქარიშხალში ერთი მთამსვლელი დაიღუპა, მეორე — ანდრანიკ მირიბიანი — ოთხი დღე მწვერვალთან კარნიზზე იყო ჩარჩენილი და ყინულის ნაჯახის გარეშე თვითონ ჩამოვიდა; 2013 წლის სექტემბერში ორი რუსი ტურისტი დაიკარგა; 2025 წლის მაისში ქართველი მთის გიდი ნიკოლოზ ფალიანი ვარდნისას დაიღუპა და ჯგუფის სამი წევრი ვერტმფრენით 3 600 მეტრიდან გამოიყვანეს.

ბილიკი სოფელ მაზერიდან იწყება — მესტიიდან გზით დაახლოებით 24 კილომეტრი ბეჩოს ხეობისკენ, მანქანით დაახლოებით სამი მეოთხედი საათი. ბილიკი ჯერ ჩრდილოეთით, მდელოებით მიდის — დოლრა მარჯვნივ რჩება — გზად სასტუმრო Hikers Inn-სა და რესტორან „დაუს“ გაივლის, შემდეგ ტყეში შედის და ხის ხიდით დოლრას გადადის; ხიდის შემდეგ სასაზღვრო პატრული დგას, რომელმაც შეიძლება პასპორტი მოგთხოვოთ. ჩანჩქერისკენ გადასახვევს ყვითელი ნიშანი და წითელ-თეთრი ისარი აჩვენებს.