თმოგვის ციხე

თმოგვის ციხე ისტორიულ ჯავახეთში, მტკვრის მარცხენა ნაპირზე, მაღალ და ძნელად მისადგომ კლდოვან მთაზე დგას. ორი მხრიდან მას მდინარე იცავს, დანარჩენი მხრიდან კი ღრმა ხევები; ციხეში მისასვლელი ვიწრო გასასვლელები კედლებით იყო დაცული. ციხე სამ ბორცვზეა გაშლილი, რომლებსაც 150 მეტრი სიგრძისა და 3 მეტრი სისქის გალავანი აერთებს და აკრავს — ის კლდეების ბუნებრივ დაცვას ავსებს. თითოეულ ბორცვზე რამდენიმე კოშკი იდგა. რელიეფის გამო ზღუდეები სხვადასხვა სიმაღლეზეა ამოყვანილი. უკეთ დასავლეთი ნაწილია შემონახული: აქ კედელი კლდის დამრეც ფერდობზე სამ საფეხურად, კედელ-ბურჯებით არის ამოშენებული. სამხრეთ-აღმოსავლეთით კედელი ქვაბს ებჯინებოდა, რომელიც კლდეში გაყვანილი საიდუმლო გვირაბით ზემოთ ციტადელს, ქვემოთ კი მტკვარს უკავშირდებოდა — ასე ციხეს ალყის დროსაც ჰქონდა წყალი. გალავნის შიგნით წყალს ორი წყალსაცავიც აგროვებდა.

ციხის შუაგულში მცირე ფართობი მთლიანად ნაგებობებს ეჭირა. ბაზალტის ცოკოლზე აღმართული, გათლილი ტუფის კვადრებით ნაშენი, ორფერდა სახურავით გადახურული სწორკუთხა შენობა, როგორც ჩანს, ეკლესია იყო. ციხის მშენებლობაში ორი ძირითადი ფენა გაირჩევა: უძველესი ტუფის გათლილი კვადრების თანაბარი რიგებითაა ნაშენი, უხეშად დამუშავებული ნატეხი ქვის კედლები კი გვიანდელი აღდგენის ხანას ეკუთვნის. ციხის კედლებს გარეთ, დასავლეთით, ხევში, კლდის მასივში გამოკვეთილია წმინდა ეფრემის ეკლესია კლდეშივე ამოკვეთილი კანკელით, მეორე, გუმბათოვანი ეკლესიის ნანგრევებში კი XIII საუკუნის კედლის მხატვრობის ფრაგმენტებია შემორჩენილი. ქალაქის ნანგრევები სამხრეთ-აღმოსავლეთის კედლებიდან ფერდობზე შორს ვრცელდება.

მტკვრის ორივე ნაპირზე ნასოფლარები და სასახლეების ნანგრევებია. მარცხენა ნაპირის სასახლე მშენებლობის უძველეს ფენას ეკუთვნის, მარჯვენა ნაპირისა კი გვიანდელია და XIV საუკუნის შუა წლებით თარიღდება: აქ აბანო და სხვა სამი ნაგებობა გაირჩევა. ქართული აგურითა და ქვით ნაშენ აბანოს სამი სათავსო აქვს; კამარები ჩამონგრეულია, თუმცა კუთხის ტრომპები კარგად ჩანს. სასახლესთან ორი გზა გადიოდა: წუნდიდან მომავალი ბილიკი ვანის ქვაბებისა და ვარძიისკენ მიემართებოდა, მეორე, სატრანსპორტო გზა კი ხეობაში ეშვებოდა და ხიდს უკავშირდებოდა. მტკვარზე ხიდების ბურჯების ნაშთი შემორჩა: ერთი ხიდი სასახლეებს აკავშირებდა, მეორე ტრანსპორტისთვის იყო განკუთვნილი. ციხის მახლობლად ძვ. წ. III–II ათასწლეულების ყორღანების ველიც აღმოჩნდა.

ერთი ახსნით, სახელი თმოგვი სომხური სიტყვიდან „მოგ“ (ქურუმი, მოგვი) მომდინარეობს; სომხურად ციხეს თმკაბერდი ჰქვია. თმოგვი პირველად IX ან X საუკუნის წყაროებში იხსენიება. ის აკონტროლებდა გზას, რომელიც წინა აზიიდან მტკვრის ხეობით საქართველოში შემოდიოდა, და დაწინაურდა მას შემდეგ, რაც IX–X საუკუნეებში მეზობელი ქალაქი წუნდა დაკნინდა. XI საუკუნის ქართველი ისტორიკოსის ცნობით, 914 წელს არაბთა სარდალმა აბულ-კასიმმა (იუსუფ იბნ აბი ს-საჯმა) აღმოსავლეთ საქართველო და სამცხე-ჯავახეთი მოაოხრა და თმოგვსაც მიადგა, მაგრამ ციხე ვერ აიღო. X საუკუნის პირველ ნახევარში თმოგვი და ჯავახეთის დიდი ნაწილი აშოტ კურაპალატის ვაჟის, ადარნასეს შთამომავლებს უნდა სჭეროდათ; საუკუნის ბოლოს ის ჯერ აფხაზთა მეფეების ხელშია, შემდეგ კი სამეფო ციხე ხდება. 1011–1012 წლებში მეფე ბაგრატ III-მ აქ კლარჯეთის მეფეები, სუმბატი და გურგენი, დაამწყვდია.

პირველი თმოგველი ფარსმანია. 1044–1045 წლებში ის კლდეკარის ერისთავთ-ერისთავ ლიპარიტთან ერთად მეფე ბაგრატ IV-ს დაუპირისპირდა და დამარცხდა, მაგრამ მეფე და ერისთავები შერიგდნენ. ფარსმანი ახალქალაქსაც ფლობდა; 1065 წელს, თურქ-სელჩუკთა შემოსევისას, ახალქალაქის ბრძოლაში ის გმირულად იბრძოდა, რის გამოც ათონის ივერთა მონასტრის აღაპში მოიხსენიეს. 1073 წლიდან მეფე გიორგი II-მ თმოგვი ურჩ ფეოდალს, ნიანია ქუაბულისძეს უბოძა, რომლის ოჯახი 1089 წლის მიწისძვრას შეეწირა. 1177 წლის შემდეგ გიორგი III-მ თმოგვი მსახურთუხუცესად აღზევებულ აფრიდონს უბოძა; თამარის გამეფების შემდეგ კი, დაახლოებით 1186–1187 წლებში, აფრიდონი სხვა აღზევებულ პირებთან ერთად დაამხეს. თმოგვის ახალი პატრონი ამირსპასალარი გამრეკელი-თორელი გახდა და ციხის მნიშვნელობა კიდევ უფრო გაიზარდა. 1191 წელს, გამრეკელის სიკვდილის შემდეგ, თმოგვი მხარგრძელების ერთ შტოს გადაეცა — თმოგველებს. ამ საგვარეულოდან იყო მწერალი სარგის თმოგველი. 1204 წლიდან ვანის ქვაბები თმოგველების საგვარეულო საძვალე გახდა.

1283 წლის მიწისძვრამ თმოგვიც და ვანის ქვაბებიც დაანგრია; თმოგველები XIV საუკუნეშიც ჩანან თმოგვში, მაგრამ შემდეგ მათ თმოგვი დატოვეს. 1319 წლის მიწისძვრამ თმოგვი კვლავ დაანგრია; ერთი ცნობით, ის ხუროთმოძღვარმა თეოდორემ აღადგინა, ციხის ზღუდეზე კი 1350 წლის სამშენებლო წარწერაა შემორჩენილი. XVI საუკუნეში თმოგვი ათაბაგ ივანეს ხელშია, შემდეგ კი მას ხან რჩეულაშვილები, ხან ამატაკიშვილები ფლობდნენ. 1576–1578 წლებში თმოგვის მიდამოებში მესხეთის აზნაურების ბრძოლა ათაბაგის წინააღმდეგ შალიკაშვილის მეთაურობით სასტიკ ბრძოლებად იქცა; თმოგვი შალიკაშვილის მთავარი დასაყრდენი იყო, ათაბაგმა მანუჩარმა კი ქალაქი დაარბია და ციხე აიღო. 1578 წელს, როცა ოსმალები სამცხეში შემოვიდნენ, მანუჩარმა თმოგვი ლალა-ფაშას გადასცა და ის ახალქალაქის ლივაში შევიდა. XVIII საუკუნეში მოსახლეობა შემცირდა; ვახუშტის თქმით, „თმოგვი იყო ქალაქი, არამედ აწ არს დაბაო“. 1829 წელს ადრიანოპოლის საზავო ხელშეკრულებით ოსმალეთმა თმოგვი საქართველოს სხვა მიწებთან ერთად დათმო და ის რუსეთის იმპერიაში შევიდა. 1902 წელს სომეხმა პოეტმა ოვანეს თუმანიანმა დაწერა პოემა „თმკაბერდის აღება“, რომლის მიხედვითაც ალექსანდრე სპენდიაროვმა 1928 წელს ოპერა „ალმასტი“ შექმნა, ლიბრეტოთი, რომელიც სოფია პარნოკმა დაწერა. სომხური გადმოცემით, ციხის მფლობელი თავადი ყველა იერიშს იგერიებდა, სანამ სპარსეთის შაჰმა მისი ცოლი არ აცდუნა: ცოლმა ქმარი მოწამლა, ლაშქარი დაათრო და ციხის კარი მტერს გაუღო.

ციხე სოფელ თმოგვთან, მტკვრის მარცხენა ნაპირზე დგას. ხერთვისი–ვარძიის გზა მის ქვემოთ გადის, ვარძიამდე დაახლოებით 4 კილომეტრით ადრე; ასპინძიდან ამ წერტილამდე გზით დაახლოებით 25 კილომეტრია, ვანის ქვაბები კი დაახლოებით 2 კილომეტრშია. ციხე მაღალ და ძნელად მისადგომ კლდოვან მთაზე დგას — ზემოთ ასასვლელი ბილიკი და მისი მდგომარეობა ადგილზე დააზუსტეთ.