სურამის ციხე

სურამის ციხე ხაშურის მუნიციპალიტეტის დაბა სურამის ჩრდილოეთ ნაწილში, მდინარე სურამულის მარცხენა ნაპირზე, კლდოვან გორაკზე დგას. ის ორი მთავარი გზის შესაყარს იცავდა: ერთი ლიხის ქედის გადასასვლელებით დასავლეთისკენ მიდიოდა, მეორე კი ბორჯომის ხეობით სამხრეთისკენ. ვახუშტი ბაგრატიონი მის შესახებ წერს: „...არს საშუალს ციხე, მაღალ კლდესა ზედა, მტკიცე“. ციხესიმაგრე სხვადასხვა ნაგებობის კომპლექსია: მასში შედის გალავანი, ციხე, წმინდა გიორგის ეკლესია და სასახლე; წარსულში ციხეს გვირაბი სურამულის ნაპირის მღვიმესთანაც აკავშირებდა, რომ ომიანობის დროს წყალი უსაფრთხოდ ამოეტანათ.

გალავანი რელიეფს მიჰყვება და რთული მოხაზულობა აქვს, რადგან მშენებლებს კლდოვანი კონცხის ყველა ადგილი გამოუყენებიათ; ის ნატეხი და თლილი ქვითაა ნაგები და მასში რამდენიმე სამშენებლო ფენა გაირჩევა. შესასვლელი ჩრდილოეთ კედლის შუა ნაწილშია, სადაც კლდეში საფეხურებია ამოკვეთილი; ამ მონაკვეთის ზედა ნაწილში ვიწრო სათოფურებია. გალავნის დასავლეთი ნაწილი დანგრეულია — შემორჩენილია მხოლოდ 8 მეტრი სიგრძისა და 2 მეტრი სიმაღლის კედელი, რომელზეც ეზოს მხრიდან სასახლე იყო მიშენებული; ეს მონაკვეთი 1980-იან წლებში აღადგინეს. აღმოსავლეთით გალავანში შიდა ციხის კედელია ჩართული, რომელიც ნაკლებადაა დაზიანებული — თქმულების მიხედვით, ზურაბი სწორედ ამ კედელშია ჩაშენებული. ციხის თავდაპირველი კედლის ქონგურები უხეშადაა გამოყვანილი და არათანაბრადაა განაწილებული, უფრო გვიან ნაშენი კედლებისა კი ხშირი, ვიწრო და მომრგვალებულია და თანაბრადაა განლაგებული.

ციხის ფართობი 1 200 კვადრატული მეტრია. იგი ორი ნაწილისგან შედგება: შიდა ციხისგან (ციტადელისგან), რომელსაც მთის ზედა ნაწილი უჭირავს, და ქვედა ეზოსგან, რომელიც მთის ფერდობებზეა. შიდა ციხე გეგმით არასწორი მრავალკუთხედია (52,4 × 29,3 მეტრი) და გალავნისა და პირამიდული კოშკისგან (21,2 × 12,7 მეტრი) შედგება; მისი ტერიტორია ნანგრევებითაა დაფარული. კოშკის მხოლოდ ორი სართული იყო შემორჩენილი, მაგრამ 1980-იანი წლების ბოლოს მას რესტავრაცია ჩაუტარეს და მთლიანად აღადგინეს კოშკიც და ციხის დასავლეთისა და აღმოსავლეთის კედლებიც. კოშკს შესასვლელი ეზოდან აქვს, მეორე სართულის სქელ კედლებში ვიწრო სარკმლებია, ნაგებობა კი თლილი ქვითაა მოპირკეთებული.

წმინდა გიორგის ეკლესია XI–XII საუკუნეებში აიგო და ქვედა ეზოს სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, პირდაპირ კლდის კონცხზე იდგა. ეს თლილი ქვით ნაგები დარბაზული ეკლესიაა (5,9 × 6,1 მეტრი), ორი შესასვლელით — დასავლეთითა და ჩრდილოეთით; განიერი თაღი მას ორ თანაბარ ნაწილად ყოფდა: სამხრეთისა აფსიდით მთავრდებოდა, ჩრდილოეთისა სწორკუთხა იყო, ორივეს კი ერთი ცილინდრული კამარა ფარავდა. ინტერიერში ფეოდალური ხანის მოხატულობის დაზიანებული ფრაგმენტები იყო შემორჩენილი: კონქში „ვედრება“ ღვთისმშობლის ფიგურით, ქვემოთ „მოციქულთა ზიარება“, კამარაზე „ამაღლება“, დასავლეთ კედელზე „ლაზარეს აღდგინება“, ჩრდილოეთის ნავის კამარაში კი ანგელოზთა ფრთები — მცირე ზომის, გრაფიკულად შესრულებული გამოსახულებები მოწითალო-აგურისფერ, მუქ ლურჯ, მოწითალო-ყავისფერ, მონაცრისფრო-თეთრ და ყვითელ ფერებში. 1991 წლის აპრილის მიწისძვრამ ეკლესიას მთლიანად ჩამოუქცია გადახურვა და შემორჩენილი მხატვრობა გაანადგურა. ჩრდილოეთიდან მას კამარით გადახურული პატარა (2 × 3 მეტრი) სათავსი აქვს მიშენებული, დასავლეთიდან შესასვლელით. 2015 წელს სამეცნიერო ექსპედიციამ ეკლესიაზე შვიდსტრიქონიანი ასომთავრული სააღმშენებლო წარწერა აღმოაჩინა, რომელიც პალეოგრაფიით XV–XVI საუკუნეებით თარიღდება: მისი თანახმად, ეკლესია გიორგი ღაღანიძისა და თამარ ქვაბულისძის, მათი მშობლებისა და შთამომავლების სულის სალოცველად აიგო. სასახლე ქვედა ეზოს სამხრეთ მონაკვეთში იდგა; იგი ძლიერ დაზიანებულია — შემორჩენილია მხოლოდ ორი კამაროვანი სართულის ნანგრევები, აღმოსავლეთ კედელში ღრმა ნიშებითა და თაღების ფრაგმენტებით.

თუ როდის და ვინ ააგო სურამის ციხე, ისტორიულად ცნობილი არ არის — ქართული ისტორიული წყაროები ამის შესახებ დუმან. XIX საუკუნის ისტორიკოსის, პლატონ იოსელიანის, მიხედვით სურამი და მისი ციხესიმაგრე მეფე ფარნაჯომმა ძვ. წ. II საუკუნის პირველ ნახევარში, ქრისტეს დაბადებამდე 200 წლით ადრე, ააშენა — ასეთ დათარიღებას ქართულ საისტორიო მეცნიერებაში მხოლოდ ის იძლევა. XVII საუკუნის თურქი მოგზაური ევლია ჩელები ციხის აშენებას სპარსეთის მეფე ხოსრო I ანუშირვანს (531–579) უკავშირებს, სპარსი ისტორიკოსი ისქანდერ მუნში კი — შაჰ აბასს XVII საუკუნის მეორე ათწლეულში, თუმცა აქ, ალბათ, შეკეთება იგულისხმება: შაჰის კარის ისტორიკოსი მელიქ შაჰ-ჰუსეინ სისტანი წერს, რომ იმ ხანებში წესრიგში მოიყვანეს გორის, სურამის და სხვა ციხეები. თანამედროვე ქართველი ისტორიკოსების აზრით, დღევანდელი ციხესიმაგრე განვითარებული ფეოდალიზმის დასაწყისში, XI საუკუნეში, აიგო; მას სურამელთა საგვარეულოსაც უკავშირებენ, რომელიც XII–XIII საუკუნეებში ქართლის საერისთავოს განაგებდა და რომლის რეზიდენციადაც ეს ციხე ითვლება — 1170-იანი წლებიდან XIV საუკუნის მიწურულამდე სურამი ამ ერისთავების მემკვიდრეობითი სამფლობელო იყო.

ქართულ ისტორიულ წყაროებში, როგორც სტრატეგიული პუნქტი, სურამის ციხე 1625 წლიდან იხსენიება, როცა იგი გიორგი სააკაძემ ირანელთაგან თავის დასაცავად გაამაგრა. ევლია ჩელები მას გორაკზე მდებარე პატარა, მაგრამ უაღრესად ძლიერ ციხედ აღწერს, რომლის ბურჯები და კედლები ცას ებჯინება, და საქართველოს უძველეს ციხეთაგანს უწოდებს; ფრანგი მოგზაური ჟან შარდენი, რომელიც საქართველოში 1672–1673 წლებში იმყოფებოდა, წერს, რომ პატარა დაბა სურამის ახლოს დიდი და კარგად ნაგები ციხესიმაგრეა, ასი კაცის გარნიზონით. როსტომის, სეფიანთა მიერ დანიშნული ქართლის მეფის, დროს აღდგენილ ციხეში ირანელი მეომრები იდგნენ. XVI–XVIII საუკუნეებში სურამის ციხის ირგვლივ დიდი ბრძოლები მიმდინარეობდა — ის ოსმალეთისა და სპარსეთის ინტერესების სფეროში იყო: 1692 წელს ციხე თურქების ხელშია, 1701 წლიდან კი მას მეფისწული ვახტანგი ფლობს.

XVIII საუკუნის შუა წლები ციხის ისტორიაში მძიმე პერიოდია. 1742–1745 წლებში ყიზილბაშთა წინააღმდეგ აჯანყებაში სურამი ზემო ქართლის სადროშოს უფროსის, გივი ამილახვარის, მთავარი დასაყრდენი გახდა: ოსმალეთი მას გამაგრებაში ეხმარებოდა, სპარსეთი კი ციხის სწრაფ დაკავებას ცდილობდა. სურამთან ხანგრძლივი ბრძოლისა და მოლაპარაკების შემდეგ ამილახვარი მხოლოდ დედოფალ თამარს მიენდო: დედოფლის სურამში მისვლისას იგი ციხიდან გამოვიდა და მას თბილისში გაჰყვა, მეფე თეიმურაზ II-მ კი ნადირ-შაჰისგან მისი პატიება გამოითხოვა. ქართველებისადმი უნდობლობის გამო შაჰმა ამილახვრის ციხეების დაქცევა ბრძანა და სურამის ციხე კეხვის ციხესთან ერთად დაანგრიეს. ციხე 1756 წელს აღადგინეს; ამ დროს აქ ერეკლე II-ს ქიზიყის მოურავი თამაზი ჰყავდა დატყვევებული. ქართველთა მფლობელობაში ციხე 1783 წლამდე იყო — ხან იტრიელი ჩხეიძეების, ხან სურამელი მურვანიშვილების ხელში, 1764 წელს კი ერეკლე მეფემ იგი ოსიაურის ციხესთან ერთად დროებით თარხანოვებს გადასცა.

გეორგიევსკის ტრაქტატის შემდეგ აქ, ქართველ მორიგეებთან ერთად, სამეფოს დასავლეთი საზღვრის დასაცავად რუსული გარნიზონი ჩააყენეს, რომელიც 1787 წელს, რუსეთ-თურქეთის მორიგი ომის დაწყებისას, გაიწვიეს. 1791 წლის ერეკლე II-ის ანდერძში სურამის ციხე კვლავ საქართველოს უმაღლეს ციხეთა შორისაა მოხსენიებული. XVIII საუკუნის ბოლო ორ ათწლეულში ის ზემო ქართლში ლეკიანობის წინააღმდეგ ბრძოლის ერთ-ერთი მთავარი დასაყრდენი იყო, 1801 წლის შემდგომი და მომდევნო ათწლეულების ცნობებით კი ციხე კვლავ მოქმედებდა. 1829 წელს ახალციხის მხარის შემოერთების შემდეგ საზღვარი შორს გადაიწია და სურამის ციხემ თანდათან დაკარგა ის ფუნქცია, რისთვისაც იგი ამ ადგილას ააგეს.

უძველესი დროიდან ციხეზე არსებობს თქმულება, თითქოს მისი უძლეველობის მიზეზი ის არის, რომ მის კედლებში ცოცხლად არის ჩაკირული დედისერთა ვაჟი. ციხე, რამდენჯერაც უნდა აეშენებინათ, ინგრეოდა, და რომ დამდგარიყო, მასში დედისერთა ზურაბი უნდა ჩაეშენებინათ; ამბობენ, იმ მხარეს, სადაც ზურაბი ჩააშენეს, დღესაც წვეთ-წვეთად მოჟონავს დედის ანკარა ცრემლი, ყოველ მთვარიან ღამეს კი ციხესთან შავებში გახვეული ქალი გამოდის და ტირილით შეჰღაღადებს ნანგრევებს: „სურამისა ციხეო, სურვილითა გნახეო, ჩემი ზურაბ მანდ არის, კარგად შემინახეო“. ამ ლეგენდის საფუძველზე დაწერა დანიელ ჭონქაძემ „სურამის ციხე“, სურამელმა მწერალმა დავით სულიაშვილმა კი ვრცელი მოთხრობა „ზურაბის ციხე“. მსგავსი თქმულებები რაჭაში მინდაციხეზე, სიღნაღის ციხეზე, ილორის წმინდა გიორგის ეკლესიასა და კელასურის კედელზეც არსებობს, სპეციალისტები კი კედელში ჩაშენებული მსხვერპლის სიუჟეტს მსოფლიო ფოლკლორის „მოხეტიალე სიუჟეტებს“ აკუთვნებენ. ჭონქაძის მოთხრობის მიხედვით ორი მხატვრული ფილმი გადაიღეს: პირველი 1922 წელს ივანე პერესტიანმა, მხატვრებით ევგენი ლანსერითა და ვალერიან სიდამონ-ერისთავით, მეორე კი სერგო ფარაჯანოვმა, ვერიკო ანჯაფარიძისა და სოფიკო ჭიაურელის მონაწილეობით — ამ ფილმს არაერთი კინოფესტივალის პრიზი აქვს მიღებული.

ციხე დაბა სურამის ჩრდილოეთ ნაწილშია: გზით ხაშურიდან დაახლოებით 6 კილომეტრია, გორიდან — 57, თბილისიდან კი — 135 კილომეტრი. სურამი ლიხის ქედის სამხრეთ კალთებზე მდებარეობს. ეს ღია ნანგრევებია კლდოვან გორაკზე, რომელზეც კლდეში ამოკვეთილი საფეხურები ადის; გახსნის საათები და შესვლის საფასური, თუ არის, ადგილზე დააზუსტეთ.