გონიო-აფსაროსის ციხე

გონიოს ციხე, ძველად აფსაროსი, ხელვაჩაურის მუნიციპალიტეტში, მდინარე ჭოროხის შავ ზღვასთან შესართავის მარცხენა ნაპირზე დგას — ჭოროხის დამშრალი ნაპირიდან 500 მეტრში და ზღვიდან პირდაპირი ხაზით 800 მეტრში; სოფელი გონიო თურქეთის საზღვრიდან 4 კილომეტრითაა დაშორებული. ციხე ჭოროხის შესართავს იცავდა და სწორედ ამ სტრატეგიული მნიშვნელობით აიხსნება მისი ზომა: გეგმით ის სწორკუთხედია, 228 მეტრის სიგრძისა და 195 მეტრის სიგანის, ფართობით 44 460 კვადრატული მეტრი. გალავანს გარედან თითქმის თანაბარ მანძილზე 18 კოშკი აქვს მიშენებული, მათგან ყველაზე დიდი ოთხი კუთხეებშია, თითოეულ კოშკთან შიგნით ქვის კიბე ადის. სხვა ცნობებით, ციხეს თავდაპირველად 22 კოშკი ჰქონდა, რომელთაგან 18 შემორჩა.

კედლებში მშენებლობის სულ მცირე ოთხი ფენა იკითხება. უძველესი, ქვედა ნაწილი დიდი, ფაქიზად გათლილი კვადრებითაა ნაშენი — ხშირია ერთი მეტრის სისქის ლოდები; ეს წყობა ხუთი მეტრის სიმაღლისაა, კოშკებთან შვიდი მეტრისა, ზემოთ კი მეტრნახევრის სისქის. მას მოსდევს ბიზანტიური (VI–VII საუკუნეები) და გენუური (XIII–XIV საუკუნეები) ფენები, ზედა რიყის ქვის წყობა კი XVI საუკუნის შუა ხანებს, ოსმალების მიერ ციხის დაშენებას ეკუთვნის. ფ. უსპენსკი და ლ. ვილკენსკი ციხის ოთხ კარს ასახელებდნენ, მაგრამ ადგილზე შესწავლით ორი შესასვლელი დადასტურდა — სამხრეთიდან და დასავლეთიდან, მთავარი დასავლეთისა იყო. მთავარი კარის თავზე ოდესღაც წარწერიანი ქვა იყო, რომელიც 1878 წელს გაიტაცეს.

ციხის შიგნით, ცენტრალურ მოედანზე, გვიანდელი დიდი მეჩეთის ნაშთია, მიწაში გვირაბებია შემორჩენილი, არქეოლოგები კი რომაულ ფენებს თხრიან — აქ ანტიკური წყალგაყვანილობა და აბანოს ნაშთებია გამოვლენილი. გადმოცემით, ციხეში მოციქულ მატათას საფლავია; მისი გადამოწმება შეუძლებელია, რადგან სავარაუდო საფლავის ახლოს გათხრა აკრძალულია.

ძველი სახელი აფსაროსი, არიანეს გადმოცემით, აფსირტეს სახელიდან მოდის — მედეასა და იასონის მიერ მოკლული აიეტის ძისა, რომლის საფლავსაც ადგილობრივები არიანეს დროსაც უჩვენებდნენ. ციხის უძველესი ხსენება პლინიუს უფროსს ეკუთვნის, „ბუნების ისტორიაში“ (ახ. წ. I საუკუნე); ადგილის ძველი სახელი ახსენა აპიანემაც II საუკუნეში. II საუკუნეში აფსაროსი კოლხეთის კარგად გამაგრებული რომაული ქალაქი იყო, თეატრითა და იპოდრომით ცნობილი, VI საუკუნეში კი პროკოპი კესარიელი მისი საზოგადოებრივი ნაგებობების ნანგრევებზე წერდა. შემდეგ ციხე ბიზანტიის გავლენაში მოექცა; სახელი „გონიო“ პირველად XIV საუკუნეში, მიქაელ პანარეტოსთან ჩნდება, მას გენუელების ყოფნასაც (XIII–XIV საუკუნეები) უკავშირებენ.

1547 წელს გონიო ოსმალებმა აიღეს და ციხე დააშენეს. ევლია ჩელების ცნობით, 1647 წლის შემოდგომაზე ის 70 ნავით მოსულმა კაზაკებმა დაიკავეს, მაგრამ მალე ტორტუმის სანჯაყის მმართველმა 1 000 თურქითა და 3 000 „მეგრელით“ დაიბრუნა. ოსმალები ციხეს 1878 წლამდე ფლობდნენ, როცა სან-სტეფანოს ზავით აჭარა რუსეთის იმპერიას შეუერთდა; იმავე წელს მთავარი კარის წარწერიანი ქვა გაიტაცეს. 1915 წელს ანდრეი კრასნოვი წერდა, რომ კარის იშვიათი ნაკეთობის ჩუქურთმიანი კარები უცხოელმა არქეოლოგებმა წაიღეს.

1995 წლიდან ციხეზე გონიო-აფსაროსის არქეოლოგიური ექსპედიცია მუშაობს, ქართულ-გერმანული ექსპედიციის ანგარიშები 2000-იანი წლებიდან ქვეყნდება, 2012 წელს კი ვარშავის უნივერსიტეტის ხმელთაშუა ზღვის არქეოლოგიის პოლონურმა ცენტრმა ძეგლის ფოტოგრამეტრიული, ტოპოგრაფიული და გეოფიზიკური კვლევა დააფინანსა. გათხრები რომაულ ფენებს ეძღვნება, მოციქულ მატათას სავარაუდო საფლავთან კი თხრა აკრძალულია.

გონიო ბათუმიდან სამხრეთით 12–15 კილომეტრში, ჭოროხის შესართავთან, თურქეთის საზღვრიდან 4 კილომეტრში მდებარეობს. ციხე სოფელ გონიოშია. ძეგლი მუზეუმ-ნაკრძალია და დასათვალიერებლად ღიაა; სამუშაო საათები და ბილეთის ფასი ვიზიტამდე გადაამოწმეთ.