ხერთვისის ციხე

ხერთვისის ციხე სოფელ ხერთვისთან, ღრმა ხეობაში, მაღალ კლდოვან მთაზე დგას — იქ, სადაც მდინარე ფარავანი მტკვარს ერთვის. სახელიც ამას ნიშნავს: ის ხანმეტობის დროიდან მომდინარეობს და შესართავს აღნიშნავს (ხ-ერთვის). ციხე თითქოს კლდიდან ამოზრდილა — ძნელი გასარჩევია, სად მთავრდება კლდე და სად იწყება კედელი. ხერთვისი მნიშვნელოვან მაგისტრალზე მდებარეობდა და ორ ხეობას აკონტროლებდა; მას ფარავნისა და მტკვრის მიმდებარე მხარის დასახლებები ექვემდებარებოდა.

ციხის გეგმა კლდოვანი კონცხის მოხაზულობას მისდევს, კედლები ნატეხი ქვითაა ნაგები. მთავარ ნაწილს ციტადელი უკავია: ის წაგრძელებული კლდის ბუნებრივ ფორმას იმეორებს, მასში რამდენიმე მძლავრი კოშკია ჩაშენებული, ჩრდილო-აღმოსავლეთიდან კი მიუდგომელია. ციტადელს სამხრეთიდან და აღმოსავლეთიდან ქვედა ეზო აკრავს; სამხრეთით, მტკვრის ხეობის მხარეს, გალავნის მეორე ზღუდეც იყო, რომლის ნაწილი დღეს აღდგენილია. ციხე წყლით ჩრდილო-დასავლეთით გაყვანილი გვირაბით მარაგდებოდა. ხერთვისი მხოლოდ სიმაგრე არ იყო — აქ ფეოდალების რეზიდენციაც იდგა. მფლობელები ციხეს მუდმივად აახლებდნენ და აშენებდნენ, ამიტომ მისი ერთი ეპოქისთვის მიკუთვნება ძნელია: ციხე ადრეული ხანიდან XIX საუკუნის ჩათვლით მრავალი სამშენებლო ფენისგან შედგება, ძირითადი ნაგებობები კი X–XIV საუკუნეებისაა.

ციხის დასავლეთ ნაწილში, მცირე მოედანზე, ძველი ეკლესიის ადგილზე, გათლილი ტუფის კვადრებით ნაგები წმინდა გიორგის დარბაზული ეკლესია-სამლოცველო დგას. მისი გარე ზომებია 2,7 × 4,3 მეტრი, ერთადერთი შესასვლელი დასავლეთიდანაა. აფსიდის ქვედა ნაწილი და ერთი საფეხურით ამაღლებული საკურთხევლის იატაკი კლდეშია ამოკვეთილი. ფასადები სადაა, თაროსებრი კარნიზით, სახურავი კრამიტითაა დახურული. აღმოსავლეთის ფასადი კლდეზეა აღმართული და მის ქვედა ნაწილში ძველი ეკლესიის წყობის ფრაგმენტი ჩანს.

მემატიანე ლეონტი მროველის ცნობით, რომელიც ზეპირ გადმოცემას უნდა ემყარებოდეს, ალექსანდრე მაკედონელს ძვ. წ. IV საუკუნეში, აღმოსავლეთში ლაშქრობისას, საქართველოს სხვა ციხე-ქალაქებთან ერთად ხერთვისიც უნახავს; ისტორიული მეცნიერება ამ ლაშქრობის ვერსიას არ იზიარებს. ციხის თავდაპირველი აგების თარიღი უცნობია. წყაროებში ხერთვისი X–XI საუკუნეებიდან იხსენიება, როცა ის მესხეთის ცენტრი იყო. დიმიტრი ბაქრაძე ვახუშტი ბატონიშვილის ისტორიის შენიშვნებში ბაგრატ III-ის დროის ორ წარწერას იმოწმებს; ერთი, 985 წლით დათარიღებული, ხერთვისის ციხის ეკლესიას ეკუთვნოდა და „მეფეთ მეფეს“ იხსენიებდა. ეს წარწერა დღეს დაკარგულად ითვლება. XII საუკუნეში ხერთვისი ქალაქად იქცა, XIII საუკუნეში მონღოლებმა დაანგრიეს და XV საუკუნემდე მან ძველი ძალა დაკარგა.

1283 წლის მიწისძვრით დანგრეული ძველი კედლების ადგილზე ახალი ზღუდე აიგო. 1832 წელს შვეიცარიელმა მოგზაურმა დიუბუა დე მონპერემ ციხის შესასვლელის თავზე ვრცელ ასომთავრულ წარწერას მიაკვლია, რომელიც ჯერ მარი ბროსემ წაიკითხა, 1909 წელს კი ექვთიმე თაყაიშვილმა გამოაქვეყნა. წარწერის მიხედვით, „მეფეთ მეფის მოლარეთუხუცესმა“ ზაქარიამ, ქამქამისშვილის ძემ, კოშკისა და გალავნის აგება (ან აღდგენა) 1354 წელს დაიწყო და 1356 წელს დაასრულა. XIII საუკუნის ბოლოდან XV საუკუნემდე ციხე მესხეთის მფლობელ ჯაყელებს ეკუთვნოდა, XVI საუკუნეში კი ხერთვისს მონაცვლეობით ქამქამისძენი, ხერთვისარნი, ამატაკიანნი ან შალიკაშვილნი ფლობდნენ. გადმოცემის თანახმად, თამარ მეფემ ხერთვისში ყველაზე მშვენიერი კოშკის აშენებაზე შეჯიბრი გამოაცხადა; ოსტატს მისმა შეგირდმა აჯობა და ოსტატი სირცხვილისგან კოშკიდან გადმოხტა.

XVI საუკუნეში სამხრეთ საქართველოს ოსმალები შემოესივნენ: 1578 წელს არფაქსად იოთამის ძემ ჯავახეთის სხვა ციხეებთან ერთად ხერთვისიც მათ ჩააბარა, შემდეგ კი ციხე ოსმალური ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი გახდა. ამის შემდეგ ხერთვისს ოსმალები ფლობდნენ; 1624 წელს ციხე დროებით გიორგი სააკაძემ აიღო, 1771 წლის ოქტომბერში კი — მეფე ერეკლე II-მ. რუსეთ-ოსმალეთის 1828–1829 წლების ომის დროს, 1828 წლის 22 სექტემბერს, ციხე რუსეთის ჯარებმა აიღეს, ადრიანოპოლის საზავო ხელშეკრულებით კი ის რუსეთის იმპერიას გადაეცა. ამის შემდეგ ხერთვისმა მხარის სხვა ციხეებთან ერთად თავდაცვითი მნიშვნელობა დაკარგა და მხოლოდ ძეგლად დარჩა. 2007 წლის 24 ოქტომბერს ის ვარძიასთან ერთად იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის საცდელ სიაში შევიდა, 2017–2018 წლებში კი ტერიტორია კეთილმოეწყო.

ციხე სოფელ ხერთვისთანაა, ასპინძიდან გზით დაახლოებით 14 კილომეტრში, ახალციხიდან — დაახლოებით 46 კილომეტრში. სოფლიდან ციხემდე ფეხით ბილიკი ადის, ადგილზე ვიზიტორთა ინფრასტრუქტურაა: 2017–2018 წლებში აქ ვიზიტორთა ცენტრი შეკეთდა და ავტოსადგომი მოეწყო, ინფრასტრუქტურა კი შეზღუდული შესაძლებლობის მქონე ადამიანებზეა მორგებული. სამუშაო საათები და შესვლის პირობები ადგილზე დააზუსტეთ.