ხიხანის ციხე

ხიხანის, ანუ ხირხათის ციხე ხულოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ზედა თხილვანაშია, მდინარე სხალთის ხეობის სათავეში, ხიხანის მთის ერთ-ერთ კალთაზე, ციცაბო კლდის წვერზე. ციხე სტრატეგიულად ძალზე მოხერხებულ ადგილას დგას და მას სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან მხოლოდ ერთი საცალფეხო მისადგომი აქვს. ზღვის დონიდან 2 236 მეტრის სიმაღლიდან ის სავაჭრო გზებს აკონტროლებდა, ომიანობისას კი ქართველი დიდებულების თავშესაფარი იყო. ციხის ფართობი რამდენიმე ჰექტარია, რომლის მხოლოდ მცირე ნაწილია მოვაკებული, უმეტესი კი დამრეცი და ციცაბოა; ზოგი ნაგებობა ნაწილობრივაა შემონახული, ზოგი კი მიწასთანაა გასწორებული.

წყობაში რამდენიმე ფენა გამოირჩევა: უძველესი X–XI საუკუნეებისაა, ახალი — XVII–XIX საუკუნეების, ოსმალთა მფლობელობის ხანისა. დღეს ციხეში ოთხი კოშკის, ეკლესიისა და გალავნის ნაშთებია. ყველაზე დაზიანებული კოშკი ასასვლელთან დგას, მის წინ მიწაში ხუთი ქვევრია — ციხის მარანი, რომლის სწორკუთხა „საღვინე სახლი“ 12 მეტრამდე სიგრძისა და 4,5 მეტრი სიგანისაა. აღმოსავლეთ კოშკიდან 42 მეტრში მეორე, რამდენიმესართულიანი კოშკი დგას, რომელშიც სამი სართული ახლაც კარგად შეინიშნება. მეორე კოშკიდან 180 მეტრშია ჩრდილოეთის კოშკი, მისგან 133 მეტრში კი ყველაზე კარგად შემონახული დასავლეთის კოშკი დგას, რომლის კარი 2,85 მეტრის სიმაღლეზეა გამოკვეთილი — მასში, როგორც ჩანს, ხის კიბით ადიოდნენ.

მეორე კოშკიდან ჩრდილოეთით 33,5 მეტრის სიგრძისა და 3 მეტრის სიმაღლის კედელი მიემართება, ამ კედლითა და მისი პარალელური კედლით შემოზღუდულ ტერიტორიაზე კი რამდენიმე ნაგებობის ნაშთია, მათ შორის ყაზარმული ტიპის შენობა და 5,5 მეტრის სიმაღლისა და 1,5 მეტრის დიამეტრის ჭა, რომელიც, სავარაუდოდ, დილეგი იყო. გალავნის გარეთ, კლდის ძირას, საცხოვრებელი ნაგებობის ნაშთია ბუხრითა და პატარა თაროებით. გადმოცემა ციხის აგებას თამარ მეფეს უკავშირებს, საიდანაც მისი მეორე სახელი „თამარის ციხე“ მოდის. ლეგენდის თანახმად, ციხის მახლობლად, მთისუბანში, გვირაბია — საიდუმლო გზა ხიხანიდან ზარზმამდე, რომლითაც თამარი სალოცავად დადიოდა. ციხე აღწერა თედო სახოკიამაც.

ხიხანის ციხის აგების ზუსტი თარიღი უცნობია: მისი უძველესი წყობა X–XI საუკუნეებისაა, მეცნიერთა უმეტესობა კი ციხის აგებას X–XIII საუკუნეებით ათარიღებს. ისტორიულ საბუთებში მშენებლობის დასრულებაში დიდი როლი აბუსერისძე ტბელის მეუღლეს, ბაგულას ენიჭება, ხალხური ლეგენდები კი ციხის აგებას თამარ მეფეს მიაწერს. სიმაგრე სავაჭრო გზების მეთვალყურე და ომიანობის დროს ქართველი დიდებულების მიუვალი თავშესაფარი იყო, XI–XVI საუკუნეებში კი — აჭარის ერისთავთ-ერისთავების, აბუსერისძეების მთავარი რეზიდენცია.

შემდგომ ციხეს ოსმალები დაეუფლნენ და მის წყობაში ოსმალთა ხანის, XVII–XIX საუკუნეების ფენაც გამოირჩევა. 1815 წელს ხიხანის ციხეში ოსმალთა წინააღმდეგ მებრძოლი სელიმ ხიმშიაშვილი იყო გამაგრებული. დღეს ციხე უმეტესად დანგრეულია; ის აღწერეს ქართველმა მკვლევრებმა, მათ შორის თედო სახოკიამ.

ხიხანი ბათუმიდან 110 კილომეტრშია, ხულოს მუნიციპალიტეტში. ციხემდე კილომეტრნახევრიანი, საკმაოდ რთული საფეხმავლო ბილიკი ადის, რომელიც ზღვის დონიდან 1 800 მეტრზე იწყება და 2 220 მეტრამდე ადის. მისასვლელი გზისა და ტრანსპორტის შესახებ ხულოში ადგილობრივებს ჰკითხეთ.