დრანდის ტაძარი

დრანდის ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარი სოფელ დრანდაში, გულრიფშის მუნიციპალიტეტში დგას, მდინარე კოდორის მარჯვენა ნაპირზე, შემაღლებულ პლატოზე, სოხუმიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 23 კილომეტრში. არქეოლოგ ლუდმილა ხრუშკოვას შეფასებით ზომით, სტილითა და შემონახულობით ეს ტაძარი აღმოსავლეთ შავიზღვისპირეთში და, შესაძლოა, მთელ ამიერკავკასიაში ერთადერთია.

გეგმით ტაძარი როტონდისა და ჯვრის შერწყმაა, რომელიც 27,3×19,5 მეტრის სწორკუთხედშია ჩაწერილი; აღმოსავლეთით სამი წახნაგოვანი აფსიდია — ცენტრალური გარედან ხუთწახნაგა, გვერდითები სამწახნაგა — რომლებიც პატარა თაღებითაა გადაბმული, დასავლეთით ნართექსია, დასავლეთ კუთხეებში კი ორი მრგვალი, დაბალი გუმბათებით გადახურული სათავსო. დაბალი და ფართო, თექვსმეტწახნაგოვანი გუმბათი ყელის გარეშე, პირდაპირ როტონდის მომრგვალებულ კედლებსა და ჯვრის მკლავების კამარებს ეყრდნობა — ადრებიზანტიური ხერხი, რომელიც კონსტანტინოპოლის წმინდა სოფიისა და სერგიოსისა და ბაქხოსის ტაძრებს ენათესავება; გუმბათის ძირში თექვსმეტი დიდი სარკმელი ინტერიერს ბუნებრივი შუქით ავსებს. დასავლეთ კედელს ორი გვერდითი შესასვლელი აქვს და ცენტრალური არ აქვს, რაც არც ბიზანტიურ, არც ამიერკავკასიურ ხუროთმოძღვრებაში დამაჯერებლად ჯერ არ აუხსნიათ.

ტაძარი ძირითადად აგურითაა (პლინთით) ნაგები, რაც ადრეული შუა საუკუნეების კავკასიისთვის უჩვეულოა; ფასადები გლუვი და უორნამენტოა. გუმბათის ყელის საძირკველსა და ყრუ გუმბათს შორის სივრცე ოცდაათამდე მთელი ამფორით იყო ამოვსებული, რომლებიც IV–VII საუკუნეებით თარიღდება. 1981 წელს ნართექსში ჯვრისებური სანათლავი აღმოჩნდა (1,12×1,13 მ) — ნათლობისა და მირონცხების ადრექრისტიანული წესის მოწმობა.

ტაძრის აგების შესახებ წყაროები დუმს და მისი დათარიღება სადავოა. პროკოფი კესარიელის ცნობით 551 წელს იმპერატორმა იუსტინიანე I-მა ამ მხარეში ტაძარი ააგო, რასაც ზოგი მკვლევარი დრანდას უკავშირებს; გიორგი ჩუბინაშვილმა ძეგლი VIII საუკუნით დაათარიღა და მცხეთის ჯვრის ტიპის ქართულ ძეგლებს დაუკავშირა, რუსუდან მეფისაშვილმა — VIII საუკუნის მიწურულით, ხოლო ხოტელაშვილმა და იაკობსონმა, V–VI საუკუნეების კერამიკაზე დაყრდნობით, VI საუკუნით და ბიზანტიურ ნაგებობად მიიჩნიეს; არქეომაგნიტურმა ანალიზმა VIII საუკუნე (±50 წელი) აჩვენა. X საუკუნის მეორე ნახევრიდან XVII საუკუნის მეორე ნახევრამდე დრანდა საეპისკოპოსო კათედრა იყო, რომლის მღვდელმთავარს „დრანდელი“ ეწოდებოდა; ვახუშტის ცნობით მისი სამწყსო კოდორსა და ფსირცხას შორის ვრცელდებოდა. ინტერიერი XIII–XIV საუკუნეებში მოიხატა.

1630 წლის ივნისში ტაძარი იტალიელმა მისიონერმა ჯოვანი და ლუკამ მოინახულა, 1637 წლის 18 მაისს კი ოსმალთა დესანტმა დაარბია; 1640 წელს რუსეთის დესპანებმა აქ ხატები და წმინდა ბარბარეს ნაწილებიანი ჯვრები ნახეს. XVII–XVIII საუკუნეებში ტაძარი მიტოვებული იყო. 1860 წელს დიმიტრი ბაქრაძემ ჯერ კიდევ ფრესკები ნახა, რომლებიც შემდგომ დაიკარგა. 1880 წელს ტაძართან მონასტერი დაარსდა; XX საუკუნის დასაწყისში შენობა გადააკეთეს — გუმბათს რუსული ხის ხუროთმოძღვრებისთვის დამახასიათებელი „ხახვისებური“ თავი დაადგეს, სარკმლები გააფართოვეს, კედლები შიგნით და გარეთ კირით შეათეთრეს, სამრეკლო მიაშენეს; ტაძრის დასავლეთ კედელთან კოდორისკენ 260–280 მეტრი სიგრძის გვირაბი იწყებოდა, რომელშიც XIX საუკუნის ბოლოს მაცხოვრის რელიეფიანი მარმარილოს ფილები იპოვეს. 1906 წელს ეპისკოპოსმა კირიონმა მონასტრის წიგნსაცავში ქართული ხელნაწერები აღმოაჩინა.

1924 წელს მონასტერი დაიხურა; კორპუსებში საპყრობილე მოეწყო, რომელიც დღემდე მოქმედებს, ნაწილში კი რაიონის ადმინისტრაცია და სკოლა-ინტერნატი განთავსდა. 2011 წლის 10 თებერვალს დე ფაქტო ხელისუფლებამ ტაძარი საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის მიერ არაღიარებულ საეკლესიო სტრუქტურას გადასცა; ამის შემდეგ VI–VII საუკუნეების იშვიათი სანათლავის ნაშთები განადგურდა და მის ადგილას ბეტონის ემბაზი ააგეს.

დრანდა სოხუმი–ოჩამჩირის გზაზეა, ქალაქიდან 23 კილომეტრში; ტაძარი სოფლის განაპირას, პლატოზე დგას. ტაძარი მოქმედია; გვერდით ყოფილი მონასტრის კორპუსებია, რომელთა ნაწილი საპყრობილეს უკავია.

აფხაზეთი ოკუპირებული ტერიტორიაა. საქართველოს კანონმდებლობით რეგიონში შესვლა მხოლოდ ენგურის გამშვები პუნქტიდან არის კანონიერი; რუსეთის მხრიდან შესვლა კანონდარღვევაა. მგზავრობამდე გადაადგილების მიმდინარე პირობები გადაამოწმეთ.