ნიკორწმინდის ტაძარი

ნიკორწმინდა რაჭის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, შაორის წყალსაცავის თავზე, ამბროლაურიდან სამხრეთ-დასავლეთით 14 კილომეტრში დგას. ტაძარი ერთიანი საქართველოს პირველი მეფის, ბაგრატ III-ის ბრძანებით 1010–1014 წლებში აიგო — დასავლეთ კარის თავზე მოთავსებული წარწერა მეფესა და მის მემკვიდრეს ლოცავს და მშენებლობის თარიღსაც ადასტურებს. წმინდა ნიკოლოზის სახელობის ეს ეკლესია X საუკუნის ბოლოს შექმნილი რაჭის საერისთავოს კულტურული ცენტრი გახდა და ის იშვიათი ძეგლია, რომელსაც ათასი წლის განმავლობაში არსებითი ცვლილება არ განუცდია: გუმბათი პირვანდელი სახითაა შემორჩენილი.

გეგმით ეკლესია გარედან მოკლემკლავებიანი სწორკუთხა ჯვარია, შიგნიდან კი ექვსაფსიდიანი — ხუთ ნახევარწრიულ აფსიდს დასავლეთით სწორკუთხა მკლავი ემატება, საკურთხევლის ბემა და დასავლეთის მკლავი სივრცეს აღმოსავლეთ-დასავლეთის ღერძზე აგრძელებს. აფსიდების ნახევარსვეტისებურ შვერილებზე მასიური გუმბათის ყელი დგას, რომელიც ექვსწახნაგიდან წრეზე აფრების მეშვეობით გადადის; ყელის 12 სარკმელი ინტერიერს უხვად ანათებს. ფასადები კარგად გათლილი ქვითაა მოპირკეთებული და უწყვეტი თაღედით არის დამუშავებული, სარკმლებს ჩუქურთმიანი არშიები შემოუყვება. სწორედ ჩუქურთმა და რელიეფები აქცევს ნიკორწმინდას განსაკუთრებულად: აღმოსავლეთ ფასადზე ფერისცვალებაა, სამხრეთ ფრონტონზე — ქრისტეს მეორედ მოსვლა და ჯვრის ამაღლება, გვერდით წმინდა გიორგი და წმინდა თევდორე, რეალური და ფანტასტიკური ცხოველები, მრავალფიგურიანი სცენები, სხივებიანი ჯვარი კამარაზე. ქრისტიანულ სიუჟეტებს ხალხური, წინარექრისტიანული მოტივებიც ერწყმის. სამხრეთისა და დასავლეთის კარიბჭეები მოგვიანებით, მაგრამ XI საუკუნის პირველ ნახევარშივე მიაშენეს.

შიგნით XVI–XVII საუკუნეების მხატვრობის ორი ფენაა — წმინდანები, საეკლესიო სცენები და მრავალი საერო პირის პორტრეტი წარწერებით, რადგან გვიან შუა საუკუნეებში ნიკორწმინდა ადგილობრივი თავადების, წულუკიძეების საძვალე იყო. 2012 წლის რეაბილიტაციისას ჭვარტლით დაფარულ კარიბჭეებში მანამდე უცნობი XVI საუკუნის ფრესკები გამოჩნდა — ქტიტორები, ადგილობრივი ფეოდალები, მთავარანგელოზი მიქაელი და მომხატველის, ვინმე ჯავახაძის სახელი. ეზოში სამსართულიანი სამრეკლო XIX საუკუნის მეორე ნახევარშია აგებული, ხოლო ქვის გალავნიდან, რომელსაც 1650-იან წლებში რუსი ელჩები აღწერდნენ, მხოლოდ ნაშთებია. 2007 წლის 24 ოქტომბრიდან ნიკორწმინდა იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის საცდელ სიაშია; გალაკტიონ ტაბიძემ მას „ქებათა ქება ნიკორწმინდას“ უძღვნა.

ტაძრის აგება რაჭის საერისთავოს დაარსებას მოჰყვა: 1010 წლისთვის ბაგრატ III-მ რანი აიღო და ახლად შექმნილ საერისთავოში წმინდა ნიკოლოზის დიდი ტაძრის საძირკველი ჩაყარა. XI–XIII საუკუნეებში ნიკორწმინდა რაჭის ერისთავთა, კახაბერიძეთა საგვარეულო მონასტერი იყო — ამას ტაძრის რამდენიმე წარწერა ადასტურებს, მათ შორის კახაბერისა, რომელმაც შვილის, რაჭის ერისთავის რატის სადღეგრძელოდ ჯვარცმის ხატი მოჭედა. 1280-იან წლებში დასავლეთ საქართველოს მეფემ დავით VI ნარინმა კახაბერიძეები ღალატის ბრალდებით ამოწყვიტა და ნიკორწმინდამ მფარველი დაკარგა.

1530-იან წლებში იმერეთის მეფემ ბაგრატ III-მ ტაძარი განაახლა: 1534 წლის სიგელი ამ ზრუნვის მოწმობაა და ამ დროიდან ნიკორწმინდა რაჭის საეპისკოპოსო კათედრაა. XVI საუკუნეში ინტერიერი მოიხატა, XVII საუკუნის მეორე ნახევარში კი მხატვრობის მეორე ფენა წულუკიძეებმა დააფინანსეს, რომელთა საძვალედაც ტაძარი იქცა. 1650–1652 წლებში იმერეთში ჩამოსულმა რუსმა ელჩებმა, ტოლოჩანოვმა და იევლევმა, „დიდი, საქმედ საკვირველი“ ქვის ეკლესია, ორკარიანი გალავანი და კედლებში ჩატანებული აკლდამები აღწერეს; აკლდამები მოგვიანებით განახლებისას გადაფარეს.

1947 წელს გიორგი ჩუბინაშვილმა და ნიკოლოზ სევეროვმა ნიკორწმინდა ქუმურდოსთან ერთად მონოგრაფიად გამოსცეს, 1957 წელს ნათელა ალადაშვილმა რელიეფები ცალკე შეისწავლა. 1991 წლის რაჭის მიწისძვრამ ტაძარი დააზიანა და იგი აღადგინეს; 2007 წლის 24 ოქტომბერს იუნესკოს საცდელ სიაში შევიდა, 2012 წლის სარეაბილიტაციო სამუშაოებმა კი კარიბჭეების XVI საუკუნის ფრესკები გამოავლინა. დღეს ტაძარი ნიკორწმინდის ეპარქიის კათედრალია და მოქმედია.

ნიკორწმინდა ამბროლაურიდან სამხრეთ-დასავლეთით 14 კილომეტრშია, ქუთაისიდან კი ტყიბულისა და ნაკერალას უღელტეხილის გავლით დაახლოებით 70 კილომეტრი და საათნახევარი — სოფელი ამ გზაზე, შაორის წყალსაცავის თავზე დგას. ამბროლაურის სამარშრუტო ტაქსი ქუთაისის ავტოსადგურიდან დადის. ტაძარი მოქმედი კათედრალია, დღისით ღიაა, შესვლა უფასოა, ეზოსთან პარკინგია; ჩაცმულობის წესები მკაცრია. წირვა კვირაობითა და დღესასწაულებზეა, ნიკოლოზობა — 19 დეკემბერსა და 22 მაისს. დათვალიერებას ერთი საათი სჭირდება.