ურბნისის სიონი

ურბნისის სიონი მდინარე მტკვრის მაღალ მარცხენა ნაპირზე, ქარელის მუნიციპალიტეტის სოფელ ურბნისში დგას — ძველი ურბნისის ნაქალაქარის აღმოსავლეთ ნაწილში, სადაც არქეოლოგებმა ენეოლითისა და ადრეული ბრინჯაოს ხანიდან ახ. წ. VIII საუკუნემდე მასალა აღმოაჩინეს. ტაძარი წმინდა სტეფანე პირველმოწამის სახელობისაა, ხოლო შუა საუკუნეების ქართული ტრადიციით, რომელიც ეკლესიებს წმინდა მიწის ადგილების სახელებს არქმევდა, მას იერუსალიმის სიონის მთის სახელიც ჰქვია. ეს სამნავიანი ბაზილიკაა, 32,1 × 22,4 მეტრი, და ადრეული შუა საუკუნეების საქართველოს დიდი ბაზილიკების ჯგუფს მიეკუთვნება, კაწარეთის სამებასა და ხირსასთან ერთად.

კედლებში სამშენებლო ფენები ნათლად იკითხება. უძველესი, ქვედა ფენა კარგად გათლილი ქვიშაქვის კვადრებითაა ამოყვანილი, რეგულარული ჰორიზონტალური რიგებით; მის ზემოთ სხვადასხვა ფორმის ქვის ირეგულარული წყობა IX–X საუკუნეების აღდგენაა, კედლების ზედა ნაწილი კი, თხელი აგურით ნაგები და ორივე მხრიდან ორ-ორი აგურის საბჯენი თაღით გამაგრებული, 1668 წლისაა. აღმოსავლეთის შესასვლელის არქიტრავის ქვისა და ნალისებრი ლუნეტის ფრაგმენტები პირველი ნაგებობის ნაშთია. ტაძარს სამი შესასვლელი აქვს — სამხრეთიდან, დასავლეთიდან და ჩრდილოეთიდან.

ინტერიერში ნავებს ერთმანეთისგან ოთხ-ოთხი ჯვრისებრი ბოძი ყოფს მარტივად პროფილირებული იმპოსტებით; ბოძები და მათზე დაყრდნობილი ნახევარწრიული აგურის თაღები შუა ნავს ხუთ, თითქმის ტოლ მონაკვეთად ყოფს, ნავი კი აგურის ცილინდრული კამარითაა გადახურული. საკურთხეველი იატაკზე ერთი საფეხურით მაღლაა, გვერდითი ნავები კი აღმოსავლეთით სამკვეთლოდ და სადიაკვნედ გამოყენებული სათავსებით მთავრდება. ეკლესიას ორი მინაშენი ჰქონდა: სამხრეთისა ტაძრის თანადროულია და აღმოსავლეთით პატარა სამლოცველოთი — ეგვტერით — მთავრდება, ჩრდილოეთისა კი გვიანდელია. აღმოსავლეთ ფასადზე აგურით ჯვარია გამოყვანილი, ასეთივე ჯვარია დასავლეთის ფასადზე; ჩრდილოეთ ფასადის დასავლეთ მონაკვეთში, სარკმლის ქვეშ, ჯვრის გამოსახულებიანი ქვაა, კიდევ ქვემოთ კი — ცხენის გამოსახულება. ეკლესიას აგურის კბილანა ლავგარდანი და კრამიტის სახურავი აქვს.

ჩრდილოეთ ფასადის უთარიღო წარწერაში ტაძრის ქტიტორები, ვინმე კონსტანტი და მამა მიქელი, არიან მოხსენიებულნი. კიდევ ოთხი ასომთავრული წარწერა — ერთი სამხრეთის კარის თავზე, დანარჩენები აღმოსავლეთ ფასადზე — X საუკუნის აღმდგენლებს დაუტოვებიათ; მათში სხვებთან ერთად ეპისკოპოსი თევდორე და დიაკონი აბიათარი იხსენიებიან, აღმოსავლეთ ფასადზე კი მომლოცველთა წარწერებიცაა. ტაძრის დასავლეთით, დაახლოებით 15 მეტრში, ქვითა და აგურით ნაგები სამსართულიანი სამრეკლო დგას, 9,1 × 10,2 მეტრი; მისი დასავლეთ ფასადის ასომთავრული წარწერის თანახმად, იგი 1706 წელს მეფე ვახტანგ VI-ისა და მისი მეუღლის, რუსუდანის, ბრძანებით აიგო. სამრეკლოს პირველი სართული, თაღოვანი შესასვლელით, ტაძრის ეზოს კარიბჭეა, ზედა სართულზე საცხოვრებელი ოთახები იყო, აღმოსავლეთ ფასადზე კი ღია აივანია. ტაძრის ახლოს ძველი ურბნისის სხვა ნაშთებიცაა: გალავანი ზღუდეებით, III საუკუნის აბანო, შუა საუკუნეების მარანი და წყალსადენი.

ურბნისი ძველი საცხოვრისია: ადამიანმა მისი მიდამოების ათვისება ძვ. წ. III ათასწლეულში დაიწყო, ქართულ წერილობით წყაროებში კი ძვ. წ. IV საუკუნისთვის იგი ქალაქად მოიხსენიება. დაახლოებით ძვ. წ. III საუკუნეში ქალაქი უცხოელმა დამპყრობლებმა გაანადგურეს, ახალი წელთაღრიცხვის პირველ საუკუნეებში კი იგი კვლავ აღორძინდა; ანტიკურ ხანაში ურბნისი, მცხეთის შემდეგ, იბერიის სამეფოს მეორე მნიშვნელოვანი ქალაქი იყო — წარმართული ტაძრით, ებრაელთა სამლოცველოთი, აბანოთი, მტკიცე გალავნითა და კერამიკული წყალსადენით. ქართული წერილობითი წყაროები ურბნისს წმინდა ნინოს სახელს უკავშირებენ: ქართლში მოსული ნინო აქ ერთ თვეს გაჩერდა, მერე კი სალოცავად მიმავალ ურბნელებს მცხეთაში გაჰყვა.

IV საუკუნიდან, ქრისტიანობის გავრცელების შემდეგ, წარმართული ტაძრის ადგილზე ქრისტიანული ეკლესია აშენდა, ურბნისი კი ქართული მართლმადიდებლური კულტურის დიდ კერად და ურბნელის ტიტულის მქონე ეპისკოპოსის კათედრად იქცა, რომელიც სულ მცირე VIII საუკუნიდან არის ცნობილი. ამ ხანისაა ბაზილიკაც, რომელშიც V საუკუნის ქართული წარწერაა შემონახული. VI–VII საუკუნეების მიჯნაზე ქალაქი განიერი ალიზის გალავნით შემოზღუდეს, რომელშიც ყოველ 50 მეტრში კოშკი იყო ჩაშენებული. 730-იან წლებში ურბნისი არაბმა სარდალმა მურვან ყრუმ გაანადგურა; ამის შემდეგ ის ქართლის რიგით სოფლად იქცა, მაგრამ წმინდა სტეფანეს ტაძარი ეპარქიის ცენტრად დარჩა.

1103 წელს ურბნისი, მეზობელ რუისთან ერთად, მეფე დავით IV-ის მიერ საეკლესიო იერარქიის პრობლემების მოსაგვარებლად მოწვეული საეკლესიო კრების ერთ-ერთი ადგილი იყო. ურბნისი ძველი ქართული კულტურის კერა იყო: აქ მოღვაწეობდნენ მწიგნობრები და პოეტები ვლასი ურბნელი (XVI საუკუნე), ევდემონ რატიშვილი (1623–1710) და ნიკოლოზ ხერხეულიძე (XVIII საუკუნე), აქედან მოღწეულ ხელნაწერთაგან უმნიშვნელოვანესი კი X საუკუნის ურბნისის სახარებაა. 1668 წელს ეკლესიის ზედა ნაწილი აგურით აღადგინეს, 1706 წელს კი ვახტანგ VI-მ და რუსუდანმა სამრეკლო ააშენეს. ტაძარი ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლია, დღეს კი ურბნისი და რუისი ურბნის-რუისის ეპარქიის ორი მთავარი ტაძარია.

ურბნისი მტკვრის მარცხენა ნაპირზეა: გზით თბილისიდან დაახლოებით 96 კილომეტრია, გორიდან — 18, ქარელიდან კი — 12 კილომეტრი. რუისის ტაძრამდე გზით 7 კილომეტრია, ამიტომ ორივე ტაძრის ერთ დღეს ნახვა ადვილია. ტაძარი მოქმედია; გახსნის დრო და ღვთისმსახურების განრიგი ადგილზე დააზუსტეთ.