სამთავისის ტაძარი

სამთავისის ტაძარი კასპის მუნიციპალიტეტის სოფელ სამთავისში, მდინარე ლეხურის მარცხენა ნაპირზე, სოფელ იგოეთთან ახლოს დგას — კასპიდან დაახლოებით 11 და თბილისიდან 45 კილომეტრში. ეს სამთავისის ამაღლების საკათედრო ტაძარია, სამთავისისა და გორის ეპარქიის ერთ-ერთი ცენტრი. ტაძარი გალავნით შემოზღუდული ეზოს შუაგულში აღმართულა; ეზოში სამრეკლოს ქვეშ არსებული თაღოვანი ჭიშკრით შედიან. ეზოს დონე თავდაპირველთან შედარებით 1,5 მეტრითაა ამაღლებული, ტაძრის გარშემო კი 10 მეტრის სიგანეზე ჩანს თავდაპირველი დონე, ისე რომ ოთხივე მხარეს მოჩანს ნაგებობის ორსაფეხურიანი ხარისხი.

ტაძარი ჯვარ-გუმბათოვანია: ოდნავ წაგრძელებულ სწორკუთხედში (25 × 18 მ) ჩაწერილი ჯვარი. მკლავების სიმაღლე გარედან ფრონტონის წვერამდე 20 მეტრია, მთელი ტაძრისა გუმბათის სახურავის წვერამდე — 37 მეტრი. მკლავების გადაკვეთაზე ოთხი ცალკე მდგომი ბურჯია, ნახევარწრიული თაღებით შეკრული, აფრები კი გუმბათის საკმაოდ მაღალ ყელს ატარებს. აღმოსავლეთის მკლავი ნახევარწრიული აფსიდით მთავრდება, დანარჩენი სამი სწორკუთხაა; აფსიდის ჩრდილოეთით და სამხრეთით აფსიდებიანი სამკვეთლო და სადიაკვნეა, მათ თავზე კი პატრონიკეები, რომლებშიც ახლა მხოლოდ მიდგმული კიბით შეიძლება ასვლა. ტაძარს თავდაპირველად სამი კარი ჰქონდა, რომელთაგან ერთი XIX საუკუნეში, შეკეთებისას ამოუშენებიათ. შიდა სივრცეს გუმბათსა და მკლავებში გაჭრილი 14 სარკმელი ანათებს. ჩრდილო-დასავლეთის ბურჯი, დანარჩენი სამი რვაწახნაგა ბურჯისგან განსხვავებით, ოთხწახნაგაა და აშკარად მსხვილია: იგი გვიან ხანაშია აღმართული, მის წყობაში კი XI საუკუნის ფასადებისა და გუმბათის ყელის დეკორის ფრაგმენტებია ჩართული საშენ მასალად.

ტაძარი მოპირკეთებულია სუფთად გათლილი ღია მოლურჯო, მომწვანო, მოყვითალო და მონაცრისფრო კვადრებით, ფასადებს კი კედლის სიღრმეში 25 სანტიმეტრით შეჭრილი დეკორატიული კამარნარი ანაწევრებს. ყველაზე ცნობილი აღმოსავლეთის ფასადია, რომელმაც თითქმის პირვანდელი სახით მოაღწია: ორსაფეხურიან ხარისხზე აღმართული ფასადი ხუთი კამარით და ორი ღრმა სამკუთხა ნიშითაა დანაწევრებული, ნიშებს კი სამყურა ფორმის აჟურული ფესტონები ამშვენებს. ცენტრალურ კამარაში, ერთ ვერტიკალურ ღერძზე, დიდი მოჩუქურთმებული ჯვარი, საკურთხევლის მთავარი სარკმელი ფაქიზი ჩუქურთმიანი საპირით და ორი დეკორატიული რომბია; ჯვრის მკლავებს ქვემოთ და ზემოთ ასომთავრული, ე. წ. „ტყუბწვეტოვანი“ წარწერაა. მორთულობას ყურძნის მტევნები, ვაზის რქები და ბროწეულები ავსებს, ჩრდილოეთის კამარის ქვეშ კი ფასკუნჯის მაღალი რელიეფია; არქიტექტორ რიპარდის ცნობით, მეორე ფასკუნჯიც ყოფილა, რომელიც დაზიანების გამო შეკეთებისას მოუცილებიათ. ფესტონების ღარებში წითელი და მუქი ლურჯი საღებავის კვალი შეინიშნება. სამხრეთისა და ჩრდილოეთის ფასადები ერთმანეთის ზუსტი პირია და ცხრა კამარითაა დანაწევრებული. დასავლეთის ფასადმა გვიანი ხანისა და XIX საუკუნის აღდგენებისას პირვანდელი სახე დაკარგა; პორტალის ზემოთ ორი შეწყვილებული სარკმლის საპირეებში ჩამოქცეული გუმბათის ჩუქურთმიანი ქვებია ჩასმული, 16 სხვადასხვა სახის ჩუქურთმით.

გუმბათი ტაძრის პირველი სამშენებლო ფენის თანადროული არ არის: გვიანფეოდალურ ხანაში ჩრდილო-დასავლეთის ბურჯის ჩამოქცევას გუმბათის ჩამონგრევა მოჰყვა, და იგი ამ ბურჯთან და დასავლეთის კედელთან ერთად თავიდან ააშენეს — ამიტომაც შორიდან გუმბათი ტაძრის მასებთან შეუსაბამოდ გამოიყურება. გუმბათის ყელის დიამეტრი 8 მეტრია, სიმაღლე — 8 მეტრი; ყელი 13 წახნაგისგან შედგება, რომელთაგან 7-ში სარკმელია, 6-ში კი ცრუ სარკმელი. მკლავების ფრონტონების კეხებზე მცირე გუმბათოვანი ტაძრის ფორმის აკროტერებია. კედლის მხატვრობა მხოლოდ გუმბათსა და საკურთხეველშია შემორჩენილი, დანარჩენი 1850-იან წლებში რესტავრაციისას სქელი ნალესობით დაფარეს. მოხატულობა 1679 წლისაა და 1964 წელს რესტავრირდა. გუმბათში პანტოკრატორია, ყელის ზედა რეგისტრში — ოთხი მახარებლის სიმბოლური გამოსახულებები მედალიონებში; საკურთხევლის კონქში ვედრებაა: საყდარზე მჯდომი მაცხოვარი ღვთისმშობლითა და იოანე ნათლისმცემლით, ქვემოთ — მოციქულთა ზიარება, წმინდანები და მღვდელმთავრები. აფსიდის ნალესობის ქვეშ XI საუკუნის მხატვრობის ფრაგმენტებიც აღმოჩნდა.

ეზოს მრავალგვერდა გალავანი (200 × 70 მ, კედლების სიმაღლე 3–5 მ) XVII საუკუნის მეორე ნახევრითა და XVIII საუკუნის პირველი მესამედით თარიღდება: ნაგებია რიყის ქვითა და აგურით, ქონგურებით მთავრდება, სამხრეთით ქვის საბრძოლო ბილიკი გასდევს სათოფურებით, ჩრდილო-აღმოსავლეთით და ჩრდილო-დასავლეთით კი ორი კოშკია ჩართული. გალავნის ჩრდილოეთ მხარეს სამსართულიანი აგურის სამრეკლოა (5,7 × 7,3 მ), XVIII საუკუნის პირველი ნახევრისა; მის ქვედა სართულში თაღოვანი ჭიშკარია — ეზოს ერთადერთი შესასვლელი. ტაძრის ჩრდილო-აღმოსავლეთით ეპისკოპოსის ორსართულიანი პალატია (8,4 × 15,2 მ), რომლის პირველი ფენა განვითარებული შუა საუკუნეებისაა, მეორე სართული კი XVIII საუკუნისა, ქონგურებიანი პარაპეტითა და სათოფურებით. ტაძრის სამხრეთით, გალავანთან, რიყისა და თლილი ქვით ნაგები წმინდა გიორგის მცირე დარბაზული ეკლესიაა (5,8 × 3,2 მ). ეზოში 2000-იან წლებში გათხრილი პირველი ტაძრის საძირკველი და ქვევრებიანი მარნის ნაკვალევიც ჩანს.

გადმოცემით, სამთავისის პირველი ტაძარი — ბაზილიკა — V საუკუნეში ვახტანგ გორგასალს აუგია, თბილისის სიონის, წილკნის, ერთაწმინდისა და მეტეხის ტაძრებთან ერთად; საქართველო-იმერეთის სინოდალური კანტორის საქმეებში ძველი ეკლესიის აშენების თარიღად 472 წელია მითითებული. 506 წელს დვინის საეკლესიო კრებაზე დამსწრე 23 ქართველ ეპისკოპოსს შორის სამთავნელი ეპისკოპოსიც იხსენიება — რიგით მეათე. ვახუშტი ტაძარს ცამეტ ასურელ მამათაგან ერთ-ერთს, ისიდორეს მიაწერს, რომელიც აქვე დაკრძალულა; აკადემიკოს კორნელი კეკელიძის დაკვირვებით ისიდორე სამთავისში 543 წელს მოვიდა, სხვა ცნობით კი მონასტერი მან 572 წელს დააარსა. ამ ადრეული ნაგებობებიდან არაფერია შემორჩენილი; X–XI საუკუნეებში აქ შედარებით მცირე ტაძარი იდგა. პირველი ტაძრის საძირკველი 2000-იან წლებში არქეოლოგიური გათხრებისას აღმოჩნდა; ზოგი ცნობით იგი VI საუკუნისაა.

დღევანდელი ტაძარი 1030 წელს სამთავნელმა ეპისკოპოსმა ილარიონ ვაჩეს ძე ყანჩაელმა ააგო — ამას გვაუწყებდა დასავლეთის კარს ზემოთ ამოკვეთილი სამსტრიქონიანი ასომთავრული წარწერა, რომელიც ეზოში თედო ჟორდანიამ აღმოაჩინა და გამოაქვეყნა; წარწერიანი ქვა ახლა დაკარგულია. მეორე წარწერა, რომელიც დღეს დასავლეთის ფასადზე 6 მეტრის სიმაღლეზეა, გვამცნობს, რომ იმავე ილარიონმა 1050 წელს მარანი და საწნახელი ააშენა; 1848 წელს მარი ბროსემ იგი ეპისკოპოსის პალატის კედელზე ნახა. ილარიონს მიაწერენ ახლომდებარე აშურიანის ეკლესიასაც, მისი სახელი კი მესამედ აღმოსავლეთის ფასადის ჯვრის მკლავებქვეშ იკითხება. დასავლეთის კარს ზემოთ შვიდსტრიქონიანი წარწერა იუწყება, რომ 1168 წელს, გიორგი III-ის მეფობისას, იოანე სამთავნელმა ტაძარს კარიბჭე მიაშენა; კარიბჭე აღარ არსებობს. XII საუკუნის მეორე ნახევრიდან XIII საუკუნის დასაწყისამდე სამთავისი ჯერ ქართლის კათალიკოს მიქაელს ეკავა, შემდეგ კი მწიგნობართუხუცეს ანტონ ეპისკოპოსს.

XIV საუკუნის პირველ ნახევარში, გიორგი ბრწყინვალის მეფობისას, სამთავისი ზევდგენიძე-ამილახვრებს ებოძათ, XV საუკუნიდან კი საკათედრო ტაძარი ამილახვრების კარის ეკლესიად იქცა. XV საუკუნეში ძეგლი ძლიერ დაზიანდა: ჩამოინგრა გუმბათი, დასავლეთის კარი, თაღები, გუმბათქვეშა ბურჯი და ფასადები. XV საუკუნის ბოლოსა და XVI საუკუნის დასაწყისში ტაძარი „მეორედ“ ააშენეს: დასავლეთის ფასადის წარწერები მეორედ აღმაშენებლად გაიანეს — „დიდისა ამილახორისა თანამეცხედრესა, მეფეთ მეფისა ასულს“ — და მის ვაჟს, სიაოშ ამილახვარს ასახელებს. თავიდან აშენდა ჩრდილო-დასავლეთის ბურჯი, გუმბათი და დასავლეთის კედელი. 1679 წელს გივი ამილახვარმა და მისმა მეუღლემ თამარმა ტაძარი მელიტონ სამთავნელს ხელახლა მოახატვინეს, როგორც ამას აფსიდის კონქისა და აღმოსავლეთის ბურჯების წარწერები მოწმობს.

1840-იან წლებში სამთავისი ინახულეს მხატვარმა გრიგოლ გაგარინმა, რომელმაც აღმოსავლეთის ფასადის დეტალები ჩაიხატა, და მოგზაურმა ა. მურავიოვმა, რომელმაც ტაძრის შესახებ ფოლკლორული მასალა გამოაქვეყნა. ბროსემ ტაძრის წარწერები გამოაქვეყნა, რომელთა ნაწილი, მათ შორის 1056 წლით დათარიღებული, დღეს აღარ არსებობს. მხატვარმა დავით გრიმმა აღმოსავლეთის ფასადის ჩანახატები 1859 წელს გამოაქვეყნა, XIX–XX საუკუნეების მიჯნაზე კი ტაძარი დიმიტრი ერმაკოვმა გადაიღო. 1847 წელს არქიტექტორმა რიპარდმა ძეგლზე სარესტავრაციო სამუშაოები ჩაატარა; 1850-იან წლებში დაზიანებული სამხრეთისა და დასავლეთის კარიბჭეები მოხსნეს, ძველი მხატვრობის დიდი ნაწილი ნალესობის ქვეშ მოექცა, აღმოსავლეთის ფასადის ორი ფასკუნჯიდან კი ერთი დაიკარგა. აკადემიკოსი გიორგი ჩუბინაშვილი სამთავისს ქართული ხუროთმოძღვრების განვითარების საეტაპო ძეგლად მიიჩნევდა, ძეგლის ყველაზე სრული პუბლიკაცია კი შალვა ამირანაშვილს ეკუთვნის. 1964 წელს მოხატულობა რესტავრირდა. 2007 წლის 24 ოქტომბერს სამთავისის კომპლექსი იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის საცდელ სიაში შეიტანეს.

სამთავისი მდინარე ლეხურის მარცხენა ნაპირზე, სოფელ იგოეთთან ახლოს დგას — კასპიდან დაახლოებით 11, თბილისიდან 45 და გორიდან 30 კილომეტრში. ეზოში სამრეკლოს ქვეშ არსებული ჭიშკრით შედიან; სამრეკლოს კიბეზე ასვლა და მიდამოების ზემოდან დათვალიერება შეიძლება. ეს მოქმედი საკათედრო ტაძარია. შესვლის წესი და ღვთისმსახურების განრიგი ადგილზე დააზუსტეთ.