იკორთის ტაძარი

იკორთის ტაძარი შიდა ქართლში, ერედვის მუნიციპალიტეტის სოფელ იკორთის განაპირას, მთის კალთაზე დგას. იგი თავდაპირველად იკორთის ციხის ნაწილი იყო, რომლისგანაც მხოლოდ ციტადელი და ტაძარი შემორჩა. XVII საუკუნეში ქსნის ერისთავებმა მონასტერს გალავანი შემოავლეს და იგი ციხე-სიმაგრედ აქციეს.

ტაძარი ჯვარ-გუმბათოვანია, გეგმით ოთხკუთხა, აღმოსავლეთით ნახევარწრიული აფსიდით; საკურთხევლის მკლავის გარდა დანარჩენი სამი მკლავი სწორკუთხაა. გუმბათი საკურთხევლის კუთხეებსა და ორ ცალკე მდგომ ბოძს ეყრდნობა — ექვსწახნაგას, სხვა ცნობით რვაწახნაგას, ბაზისითა და კაპიტელით, მათზე დაყრდნობილი თაღები კი საფეხუროვანია. აფსიდის გვერდით ოთხი სათავსი ორსართულიანია: ქვედა სართულზე სამკვეთლო და სადიაკვნეა, რომლებიც მთავარ სივრცეს თაღებით უკავშირდება, ზედა სართულზე კი სამალავებია — ეს სივრცის ერთიანობის შთაბეჭდილებას ქმნის და იკორთის განსაკუთრებული თავისებურებაა. დასავლეთი მკლავი გვერდით ნავებს ორი თაღით უკავშირდება; გვერდითი ნავების ზედა სართულები დიდებულების, ქალებისა და მგალობლებისთვის იყო განკუთვნილი. ტაძარი უხვად ნათდება გუმბათის მაღალ ყელში დატანებული 12 სარკმლითა და გვერდით კედლებში გაჭრილი 5 სარკმლით. კედლები და კამარები თავიდანვე შელესილი და მოხატული იყო; თავდაპირველი მხატვრობის ფრაგმენტები აფსიდში, ჩრდილოეთ კედელსა და გუმბათის ყელის ძირშია შემორჩენილი. სამხრეთისა და დასავლეთის შესასვლელებთან მიშენებული თავდაპირველი კარიბჭეები დანგრეულია, ახლანდელი სამხრეთის კარიბჭე კი გაცილებით გვიანდელია.

ტაძრის ფასადები და გუმბათის ყელი მდიდრულადაა მოჩუქურთმებული და შესრულების მაღალი ოსტატობით გამოირჩევა. შეწყვილებული ლილვებისგან შედგენილი საფეხუროვანი კამარნარი XI საუკუნის ტრადიციას მიჰყვება. აღმოსავლეთის ფასადის ცენტრში ჯვრის, ვარდულის, საპირიანი სარკმლისა და ორი რომბის კომპოზიციაა, ორ ღრმა ნიშს შორის, რომელთა ზედა ნაწილი ჩუქურთმითაა შემკული; კომპოზიციას ორივე მხრიდან მრგვალი სარკმლის, ვარდულისა და თაღოვანი სარკმლის ვერტიკალური რიგი ახლავს. დასავლეთის ფასადზე ორი დიდი სარკმელია, თითო საკუთარი თაღით, მათ ზემოთ კი ვარდული; სამხრეთისა და ჩრდილოეთის ფასადებზე თითო მაღალი ცენტრალური თაღია სამი სარკმლით და ორივე მხარეს ორ-ორი დაბალი თაღი. გუმბათის ყელის თითოეულ სარკმელს მოჩუქურთმებული საპირე და თაღი აქვს. დასავლეთის კედელზე მზის საათია, დასავლეთისა და აღმოსავლეთის კედლებზე კი ასომთავრული წარწერები, რომლებიც აგების წელსა და მშენებელთა სახელებს გვამცნობს. მზის საათს ნახევარწრე აქვს, ასოებით აღნიშნული 12 სექტორით, რომლებიც საათებს აღნიშნავს, და ხვრელი ჯოხისთვის, რომლის ჩრდილიც დროს აჩვენებდა. ამ ტიპის 10 მზის საათია ნაპოვნი საქართველოში.

ტაძარი, მის კედელზე არსებული წარწერის თანახმად, 1172 წელს აიგო, მეფე გიორგი III-ის დროს; მისი შემკვეთი ქსნის ერისთავთა საგვარეულო იყო. იკორთა XI–XIII საუკუნეების იმ ქართულ ტაძრებს შორისაა, რომლებშიც ქართული ჯვარ-გუმბათოვანი ეკლესიის საბოლოო კანონიკური სახე ჩამოყალიბდა, და XII–XIII საუკუნეების მიჯნის ქართლის გუმბათოვან ტაძართა შორის ქრონოლოგიურად და მხატვრულ-სტილისტური თავისებურებებით უადრესია. XVI–XVII საუკუნეებში აქ მონასტერი დაარსდა, ტაძარი კი ქსნის ერისთავთა საძვალედ იქცა. XVII საუკუნეში ტაძარი განაახლეს, თავდაპირველი იერი კი ძირითადად შეინარჩუნა. აქ არიან დაკრძალული 1659 წლის კახეთის აჯანყების მეთაურები — ძმები შალვა და ელიზბარ ქსნის ერისთავები და მათი თანამებრძოლი ბიძინა ჩოლოყაშვილი, რომლებიც კახეთში სპარსელთა ბატონობის წინააღმდეგ აჯანყებისთვის წამებით მოკლეს და შემდეგ საქართველოს მართლმადიდებელმა ეკლესიამ წმინდანად შერაცხა.

XVIII საუკუნეში ციხეს არაერთხელ დაესხნენ თავს თურქები და ლეკები. 1811 წელს ტაძარი და მონასტერი დახურეს; XIX საუკუნის ბოლოს და XX საუკუნის დასაწყისში მონასტერი კვლავ გაიხსნა და შეკეთდა, საბჭოთა ხანაში კი ტაძარი ისევ დაიხურა. 1991 წლის რაჭის მიწისძვრისას გუმბათის დიდი ნაწილი ჩამოინგრა და ტაძარი მძიმედ დაზიანდა. 1999 წელს მსოფლიო ძეგლთა ფონდმა იგი 100 ყველაზე საფრთხეში მყოფი ძეგლის სიაში შეიტანა, 1999–2003 წლებში კი ტაძარი არქიტექტორ მ. ბოჭოიძის ხელმძღვანელობით აღადგინეს. 2006 წლის 7 ნოემბერს საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულებით მას ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა. 2008 წლის აგვისტოს ომის დროს ტაძარი დაზიანდა.

ტაძარი სოფელ იკორთის განაპირას, მთის კალთაზე დგას. მისასვლელი გზა და ადგილზე არსებული პირობები წინასწარ დააზუსტეთ.

ერედვის მუნიციპალიტეტი ოკუპირებული ტერიტორიაა. საქართველოს კანონმდებლობით ცხინვალის რეგიონში შესვლა მხოლოდ გორის მუნიციპალიტეტის მხრიდან არის კანონიერი; რუსეთის მხრიდან შესვლა კანონდარღვევაა. მგზავრობამდე გადაადგილების მიმდინარე პირობები გადაამოწმეთ.