ლიხაურის ეკლესია

ლიხაურის ღვთისმშობლის ეკლესია ოზურგეთის მუნიციპალიტეტის სოფელ ლიხაურის ცენტრში, შემაღლებულ ბორცვზე დგას, სოფლის სასაფლაოთი გარშემორტყმული; ეკლესიის, სამრეკლოსა და გალავნის კომპლექსი ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლია. ეკლესია თლილი, მონაცრისფრო კვადრებით ნაგები დარბაზული ტიპის ნაგებობაა — გეგმით კვადრატი, აღმოსავლეთით გარეთ განზიდული ხუთწახნაგა აბსიდით, რომელიც ორსაფეხურიან ცოკოლზე დგას; აბსიდის სამ წახნაგზე თითო საგულდაგულოდ მოჩუქურთმებული თაღოვანი სარკმელია, შესასვლელი დასავლეთიდან და სამხრეთიდანაა, დასავლეთის შეწყვილებული თაღით გახსნილი კარიბჭე მოგვიანებით მიუდგამთ, სარკმლებს ორნამენტიანი, ლილვებით მოჩარჩოებული საპირეები აქვს და ტაძარი თაროსებრი ლავგარდნითა და კრამიტის ორფერდა სახურავით სრულდება. ხელოვნებათმცოდნეები ტაძარს XIII საუკუნის მეორე ნახევრით ათარიღებენ — ამ ხანის ნიშნებით: ფასადების კომპოზიციური სისრულე ირღვევა, ორნამენტი მკვეთრად გეომეტრიზებულია; სამხრეთი ფასადი მორღვეულა და ქვითა და აგურით აღუდგენიათ, მისი გვიანი შუა საუკუნეების სარკმლები ჯუმათის ეკლესიის სარკმლების იდენტურია და ორივე, სავარაუდოდ, გიორგი IV გურიელსა და დედოფალ ხვარამზეს ერთი და იმავე ოსტატით განუახლებიათ. ეკლესია მთლიანად იყო მოხატული XV–XVI საუკუნეების ფრესკებით, მათ შორის ოთხი ერისკაცის პორტრეტით, მაგრამ 1990-იანი წლების პირველ ნახევარში მოხატულობის განახლების საბაბით ჩამოფხიკეს და ტაძარი ხელახლა მოხატეს — მძიმედ დაზიანებული ნარჩენები თბილისის სამხატვრო აკადემიაშია და კულტურული მემკვიდრეობის სტატუსი აქვს, ადგილზე მხოლოდ გარდამოხსნისა და საფლავის გახსნის სცენები დარჩა.

ტაძრის დასავლეთით 1422 წელს აგებული ორსართულიანი სამრეკლო დგას, იმავე ბაცი ნაცრისფერი მაგარი ქვით ნაგები: პირველი სართული აღმოსავლეთ-დასავლეთის ღერძზე თაღით გახსნილი კარიბჭეა, რომლის კედელში მეორე სართულზე ასასვლელი კიბეა, მეორე სართული რვათაღიანი ფანჩატურია გუმბათისებრი ხის სახურავით ოთხ მახვილ ქვის სვეტზე, რომლის ქვეშ ორი ზარია — ერთი ძველი, თუჯისა, უენო და უწარწერო. პირველი სართულის ფასადები ყურძნის მტევნებითა და ფოთლებით იყო მოჩუქურთმებული (ეს სახეები აღარ შემორჩა), ფასადში ვერძის თავის ჰორელიეფია ჩართული, დასავლეთის ფასადის ასომთავრული სამშენებლო წარწერა 1422 წლით ათარიღებს და სოფლის ძველ სახელს — რეხოელს — ინახავს. ტაძარს ქვის გალავანი იცავდა ოთხკუთხა სამრეკლოთი, რომელიც დღეს მხოლოდ ჩრდილოეთიდანაა შემორჩენილი.

ექვთიმე თაყაიშვილისა და დიმიტრი ბაქრაძის აზრით ლიხაურის ეკლესია 1352 წელს გურიის მფლობელ კახაბერ გურიელის დროს აშენდა — თარიღი ღვთისმშობლის ხატის წარწერიდანაა, რომელიც კახაბერ I გურიელსა და 1352 წლის ქორონიკონს იხსენიებს; მკვლევარ გია ჭანიშვილის აზრით ეკლესია მარუშიან ვარდანისძემ ააგო, კახაბერ გურიელმა კი სტოა მიაშენა, ხელოვნებათმცოდნეები კი ნაგებობას XIII საუკუნის მეორე ნახევრით ათარიღებენ. ლიხაურის ხატების წარწერები გურიის უძველესი წარწერებია: XII საუკუნის წმინდა იაკობის ოქროს ხატი მარუშიან ვარდანისძესა და მის მეუღლეს, სამძივართა ასულ ხათუთას იხსენიებს, მაცხოვრის ოქროს ხატი XI საუკუნისაა, ტრიპტიქი პეტრე და პავლე მოციქულებითა და მთავარანგელოზებით — XII–XIII საუკუნეებისა. 1873 წელს ბაქრაძემ ლიხაურში ოთხი ხატი აღწერა, 1890 წელს კონდაკოვმა შვიდი, 1896 წლის ერმაკოვის კატალოგში ზარი მხედრული წარწერითა და მაცხოვრის, წმინდა იაკობის, წმინდა გიორგისა და ღვთისმშობლის ხატებია; ეკლესიაში ტყავზე ნაწერი XI საუკუნის „ოთხთავი“ და „ჟამნი“ ინახებოდა.

1889–1932 წლებში ეკლესიის უკანასკნელი წინამძღვარი მგალობელი ნესტორ კონტრიძე იყო, რომელმაც ლიხაურის სახარება მოუარა და 1890 წლის 21 მარტს შეაკაზმინა; 1924 წელს კომუნისტებმა ტაძარი დაარბიეს და ძვირფასეულობისგან გაძარცვეს, სახარება კი იმავე წელს აკაკი შანიძემ და შალვა ამირანაშვილმა თბილისში წაიღეს — დღეს დაზიანებული და დაშლილი ხელნაწერი ხელნაწერთა ეროვნული ცენტრის Q ფონდშია. 1989 წელს ტაძარი და სამრეკლო აღადგინეს, 2010–2011 წლებში დამეწყრილ ფერდობზე სამ ტერასად 10 მეტრი სიმაღლისა და 23 მეტრი სიგრძის რკინაბეტონის საყრდენი კედელი ააგეს, 2010 წელს ლიხაურში ოზურგეთის მუზეუმის ფილიალი — ექვთიმე თაყაიშვილის მუზეუმი — გაიხსნა.

ლიხაური ოზურგეთიდან აღმოსავლეთით 6 კილომეტრშია, მანქანით დაახლოებით 10 წუთის სავალზე; ეკლესია სოფლის ცენტრის ბორცვზე დგას. სოფელში ოზურგეთის ისტორიული მუზეუმის ფილიალი, ექვთიმე თაყაიშვილის მუზეუმიც მუშაობს. ეკლესიისა და მუზეუმის გახსნის საათები ადგილზე დააზუსტეთ.