ნარიყალას ციხე

ნარიყალა თბილისის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში, სოლოლაკის ქედის აღმოსავლეთ ბოლოში, მაღალ და ვიწრო კლდეზე დგას. ციხის ძირში ცავკისისწყალი მიედინება, თავზე კი ძველი ქალაქის სახურავები და მტკვრის ხეობა იშლება.

სახელი „ნარიყალა“ XVII საუკუნის წყაროებში ჩნდება და სპარსულად შიდა ციხეს, ციტადელს ნიშნავს. მანამდე ციხეს კალას, შურისციხეს, ტფილისის ქალაქის ციხეს და მაღლაციხეს უწოდებდნენ.

აღმოსავლეთი ეზო დაახლოებით 70 მეტრზე 70 მეტრია, დასავლეთი — 60 მეტრზე 20 მეტრი; კედლები 1,5-დან 2 მეტრამდე სისქისაა.

ციხის ადგილას დასახლება ძველია: აქ ნაპოვნია ძვ. წ. XIII–XII საუკუნეების ხანჯალი.

IV საუკუნის ციხეს ძველი ქართული საისტორიო წყაროები, „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ და „მეფეთა ცხოვრება“, სპარსელ ერისთავს თუ პიტიახშს მიაწერენ. „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ პიტიახშად ქრამ ხუარ ბორზარდს ასახელებს და მშენებლობას IV საუკუნის მეორე ნახევრით ათარიღებს.

VI საუკუნის მეორე ნახევრიდან, თბილისის გაძლიერებასთან ერთად, ციხის მნიშვნელობაც იზრდება.

როსტომის მეფობაში (1632–1658) ხიდისყურიდან კალის ციხემდე კედელი გაიყვანეს, რომელმაც ქალაქი და ციტადელი ერთმანეთისგან გაჰყო; აქედან დარჩა მიკროტოპონიმი „დაბლა ციხე“.

ოსმალო მოგზაური ევლია ჩელები ციხეს XVII საუკუნეში აღწერს, თუმცა მისი რიცხვები გაზვიადებულია: გარშემოწერილობა დაახლოებით 6 000 ნაბიჯი, კედლები 60 წყრთა, 70 კონტრფორსი და ციხეში 600-მდე სახლი.

1795 წელს, კრწანისის ბრძოლაში, ციხე მძიმედ დაზიანდა; 1796 წელს კედლები სარაჯდარებმა ფარსადანმა და სტეფანემ აღადგინეს.

1827 წლის მიწისძვრამ კედლები, კონტრფორსები და კოშკები დააზიანა და სტამბოლის გოდოლის დიდი ნაწილი დაანგრია.

1847 წელს დენთის საწყობში მომხდარმა აფეთქებამ ციხის შიგნით თითქმის ყველა ნაგებობა გაანადგურა, მათ შორის წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია.

ციხეზე სარესტავრაციო სამუშაოები 1970-იან და 1980-იან წლებში ჩატარდა. წმინდა ნიკოლოზის ეკლესია 1990–1997 წლებში ძველ საძირკველზე ხელახლა აშენდა.

ნარიყალამდე მტკვრის მეორე მხრიდან, რიყის პარკიდან საბაგირო ადის. მოქმედი განრიგი და ბილეთის ფასი საბაგიროს ოპერატორთან შეამოწმეთ, ციხეში შესვლის პირობები კი — ადგილზე.