ტიმოთესუბნის მონასტერი

თორი შუა საუკუნეების საქართველოს ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი კუთხე იყო და ახლანდელ ბორჯომის მუნიციპალიტეტს მოიცავდა. აქ, ბორჯომის სამხრეთ-აღმოსავლეთით, 18 კილომეტრში, მდინარე თორისწყლის (ამჟამად გუჯარეთისწყალი) მარჯვენა ნაპირზე, სოფელ ტიმოთესუბანშია ღვთისმშობლის სახელობის მონასტერი. სამონასტრო კომპლექსი XI–XVIII საუკუნეებში აგებული ნაგებობებისგან შედგება, რომელთა შორის ყველაზე დიდი და მხატვრულად ყველაზე დახვეწილი ღვთისმშობლის მიძინების ტაძარია. მონასტერი ბორჯომისა და ბაკურიანის ეპარქიას ეკუთვნის; ის მამათა მონასტერია და მასში 1994 წლიდან რეგულარულად აღევლინება ღვთისმსახურება.

მთავარი ტაძარი მოვარდისფრო, ე. წ. „ქართული აგურითაა“ ნაგები. ეს ჩახაზული ჯვრის ტიპის ცენტრალურ-გუმბათოვანი ნაგებობაა, აღმოსავლეთით სამი შვერილი აფსიდით; გუმბათის ყელი ორ თავისუფლად მდგარ ბოძსა და საკურთხევლის კედლის შვერილებს ეყრდნობა, ყელი კი ლაჟვარდოვანი ჭიქურის ფიალებითაა შემკული. ტაძრის სიმაღლე ჯვრიანად 28 მეტრია, სიგანე — 19, სიგრძე — 11 მეტრი. ჩრდილოეთის ფანჯრები ჯერ კიდევ მშენებლობის დროს ამოაშენეს და მოხატეს. მოგვიანებით ტაძარს დასავლეთიდან აგურის, სამხრეთიდან კი თლილი ქვის კარიბჭე მიაშენეს.

ტაძრის ჩრდილოეთით X–XI საუკუნეების სამონასტრო ნაგებობათა ნაშთია, იქვეა თლილი ქვით ნაგები XI საუკუნის დარბაზული ეკლესია. ზემო, ჩრდილოეთის ტერასაზე წმინდა ბარბარეს სახელობის პატარა ერთნავიანი ბაზილიკა დგას, მთავარი ტაძრის ჩრდილო-აღმოსავლეთით კი ქვით ნაგები თაღოვანი საძვალეა. მონასტრის ეზოში ბერების სენაკებია. ტერიტორიაზე შესასვლელი წითელი აგურით ნაგები წაგრძელებული თაღოვანი ნაგებობაა; მის თავზე, სავარაუდოდ, სამრეკლო იდგა, გვერდებზე კი ორსართულიანი სათავსები იყო, რომლებიც სამონასტრო კომპლექსის ბირთვს ქმნიდა. დღემდე შემორჩენილია საცხოვრებელი და სამეურნეო შენობების ნანგრევები, ტაძრის სამხრეთ-დასავლეთით კი ახალი სამონასტრო კომპლექსი შენდება.

ტაძარი ძველი მონასტრის ნანგრევებზე ააგო თორის მფლობელმა, XII–XIII საუკუნეების გამოჩენილმა ქართველმა სამხედრო მოღვაწემ შალვა თორელ-ახალციხელმა, რომელსაც ეკლესია წმინდა მოწამედ შერაცხავს. ერთ-ერთ თანადროულ წარწერაში იგი ტაძრის ქტიტორადაა მოხსენებული; მასვე მიეწერება ტიმოთესუბნის მონასტრის გაფართოება, დიდი ტაძრის აგება და მოხატვა. ტაძარი ქართული ისტორიის „ოქროს ხანაში“, თამარ მეფის (მეფობდა 1184–1213) ეპოქაში შენდებოდა: ერთი ცნობით, მშენებლობა 1195 წელს დაიწყო და 1215 წელს დასრულდა.

ინტერიერი მთლიანადაა მოხატული; მოხატულობა 1205–1215 წლებით თარიღდება და, ყოველ შემთხვევაში, 1220-იან წლებზე გვიან არ შესრულებულა. იგი თამარის ეპოქის ბრწყინვალე ძეგლთა რიცხვს მიეკუთვნება: იკონოგრაფიული პროგრამით არაჩვეულებრივად მდიდარი და ტიპურად ქართულია, მასში კი სხვადასხვა ოსტატის ხელწერა განირჩევა, რომლებიც სტილისტური ერთიანობის ფარგლებში თავიანთი მკვეთრი, განუმეორებელი ხასიათით გამოირჩევიან. მოხატულობის შემადგენლობაშია მაცხოვრის გამოსახულება და 20 კვადრატული მეტრის განკითხვის დღის კომპოზიცია. ფრესკების დიდი ნაწილი დღემდეა შემორჩენილი.

მოხატულობა 1972–1976 წლებში გაწმინდეს და შეისწავლეს ე. პრივალოვას ხელმძღვანელობით, რომლის მონოგრაფია „ტიმოთესუბნის მოხატულობა“ 1980 წელს გამოვიდა. დროთა განმავლობაში წყლის ჟონვამ და ადრინდელმა შეუსაბამო ჩარევებმა ფრესკები მძიმე მდგომარეობაში ჩააყენა: საღებავისა და ბათქაშის ფენები იფცქვნებოდა, ჩნდებოდა მარილის ნალექი, მიკრობიოლოგიურმა დაზიანებამ კი მხატვრობისა და ბათქაშის დიდ ნაწილს ვარდისფერი ფირი გადააკრა. 2000–2006 წლებში საქართველოს ხელოვნებისა და კულტურის ცენტრმა (ხელმძღვანელი მარიამ დვალიშვილი) „კონსერვაციონე ბენი კულტურალის“ დახმარებით, მსოფლიო ძეგლების ფონდისა და სამუელ კრესის ფონდის მხარდაჭერით, ფრესკების გაწმენდა და გამაგრება ჩაატარა. პროექტმა 2006 წელს ევროკავშირის კულტურული მემკვიდრეობის პრიზის / „ევროპა ნოსტრას“ ჯილდოს მედალი მოიპოვა.

მონასტერი ბორჯომის მუნიციპალიტეტის სოფელ ტიმოთესუბანშია, ბორჯომიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით 18 კილომეტრში. მანქანით ბორჯომიდან 19 კილომეტრია (დაახლოებით 25 წუთი), კურორტ წაღვერიდან — 4 კილომეტრი, ბაკურიანიდან — 19 კილომეტრი, თბილისიდან კი 173 კილომეტრი (დაახლოებით 150 წუთი). ეს მოქმედი მამათა მონასტერია, სადაც ღვთისმსახურება რეგულარულად აღევლინება. გახსნის საათები, წირვის განრიგი და ფრესკების დათვალიერების პირობები ადგილზე დააზუსტეთ.