სხალთის ტაძარი

სხალთის ტაძარი ხულოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ყინჩაურში, მდინარე სხალთის ხეობაში, ბორცვზე დგას — იმ გზის პირას, რომელიც შუა საუკუნეებში აჭარას არტაანთან (დღევანდელ არდაჰანთან) აკავშირებდა. ეს დიდი დარბაზული ნაგებობაა: მისი სიგრძე 25 ნაბიჯია, სიგანე და სიმაღლე კი — თითოეული 12 ნაბიჯი. ტაძარს გამოშვერილი შვიდწახნაგა აფსიდა, სამხრეთისა და დასავლეთის მთავარი კარები და ჩრდილოეთის დამატებითი შესასვლელი აქვს; ნაგებია ნაცრისფერ-თეთრი ქვით. სამხრეთიდან და დასავლეთიდან მას კარიბჭეები ჰქონდა მიდგმული: ერთისგან მხოლოდ თაღოვანი შესასვლელია შემორჩენილი, მეორე კი დიდი ხანია დანგრეულია, ჩრდილოეთის მინაშენის არსებობას კი კედლების კვალი მოწმობს. ფართო დარბაზი ძლიერ გამოშვერილ პილასტრებზე დაყრდნობილი თაღებითა და ცილინდრული კამარითაა გადახურული, გვერდითი კედლები თაღებითაა გაფორმებული. ინტერიერი ცხრა თაღოვანი და ორი მრგვალი სარკმლით ნათდება.

შიდა კედლები თეთრი თლილი ქვითაა მოპირკეთებული და ოდესღაც უხვად იყო მოხატული: XIV–XV საუკუნეების ფრესკებიდან დღეს საკურთხევლის, კამარისა და დასავლეთ კედლის მხატვრობა შემორჩა, 1997 წელს ქართულმა ექსპედიციამ კი ახალი აღთქმის სცენების პალეოლოგოსური ხანის ფრაგმენტები გამოავლინა. ტაძრის ერთ-ერთ ფასადზე იოანე ნათლისმცემელი ყრმობის ასაკშია გამოსახული — ითვლება, რომ ეს საქართველოში ერთადერთი ასეთი ფრესკაა. აღმოსავლეთის ფასადზე სამი ჯვრის ფორმის ჩუქურთმაა, იმავე ფასადიდან კი ასომთავრული წარწერაა ცნობილი: „ღმერთო იესო, შეიწყალე ნიკოლოზი“.

ტაძრის გარშემო გვიანი შუა საუკუნეების სამეურნეო ნაგებობებია: გზის პირას სწორკუთხა მარანია ძველი საწნახლითა და ქვევრებით, მდინარე სხალთაზე კი შუა საუკუნეების ხიდი დგას. კომპლექსს მცირე ეკლესია და გალავანიც ეკუთვნის. ტაძრის თარიღი სადავოა: მას XII საუკუნით ან XIII საუკუნის შუა ხანებით ათარიღებენ, ზოგი მკვლევარი კი X–XI და XII–XIII საუკუნეებს შორის ყოყმანობს.

ტაძრის ასაკის განსაზღვრა ბევრმა მკვლევარმა სცადა — დიმიტრი ბაქრაძემ, თ. კლუგემ, ნ. სევეროვმა, რ. მეფისაშვილმა: ზოგი მას X–XII საუკუნეებით, ზოგი XI საუკუნით, ზოგიც XIII საუკუნის შუა ხანებით ათარიღებდა. XII საუკუნის სასარგებლოდ მოჰყავთ არქიტექტურული ნიშნები და მშენებლების — ერისთავ აბუსერისძეების — მაშინდელი მდგომარეობა: ადრე, როცა მათ ვრცელი სამფლობელოები და ტბეთის ტაძარი ჰქონდათ, ასეთი ტაძარი აჭარაში არ სჭირდებოდათ, XIII საუკუნის შუა ხანებში კი, ხვარაზმელთა თარეშით დაკნინებულებს, მისი აშენების ეკონომიკური ძალა აღარ ჰქონდათ. სხვები XIII საუკუნის შუა ხანებს ასახელებენ, როცა სხალთის ხეობა აბუსერისძეებს ეკუთვნოდა. გადმოცემა ტაძრის აგებას თამარ მეფეს მიაწერს; მეორე თქმულებით, მტრის შემოსევისას თამარი ხიხანის ციხეში იმყოფებოდა და სხალთაში სალოცავად საიდუმლო გზით დადიოდა. სხალთა წერილობით ძეგლებში იშვიათად იხსენიება: ალექსანდრე I-ის (1412–1442) ხანის საბუთის მიხედვით, ის მცხეთის საპატრიარქო საყდარს ეკუთვნოდა.

XVI საუკუნეში, ოსმალთა დაპყრობის შემდეგ, ტაძარი მიტოვებული დარჩა. 1874 წელს ის რუსეთის სამსახურში მყოფმა ქართველმა ოფიცერმა გიორგი ყაზბეგმა ხელახლა „აღმოაჩინა“ და ჩაიხატა, 1878 წელს აჭარის რუსეთის შემადგენლობაში შესვლის შემდეგ კი, როცა ტაძარი შერიფ-ბეგის მამულში იყო, დიმიტრი ბაქრაძემ და გრაფინია პრასკოვია უვაროვამ მოინახულეს და აღწერეს. ძეგლმა ძლიერი დაზიანებით მოაღწია: კედლების დიდ ნაწილს საპირე ქვა ჩამოცლილი ჰქონდა, აღდგენითი სამუშაოების დაწყებამდე ტაძარს სახურავი არ ჰქონდა, მასზე კი არაერთი შეკეთების კვალი ეტყობა.

საბჭოთა კავშირის ბოლო წლებში ეკლესიის როლის აღორძინებამ სხალთაც დაუბრუნა ქრისტიანულ ღვთისმსახურებას. 1989 წლის ივნისში კათოლიკოს-პატრიარქი ილია II სხალთას ეწვია და იმავე წლის მეწყერებსა და წყალდიდობებში დაღუპულთა პანაშვიდი გადაიხადა, 1990 წელს კი ტაძარი ღვთისმშობლის შობის მამათა მონასტრად აკურთხეს. 1997 წელს ქართულმა ექსპედიციამ მოხატულობის ფრაგმენტები გამოავლინა. დღეს სხალთა სხალთის ეპისკოპოსის კათედრაა და მოქმედი მონასტერია.

სხალთა ბათუმიდან დაახლოებით 100 კილომეტრში, ხულოს მუნიციპალიტეტის სოფელ ყინჩაურშია, მდინარე სხალთის მარჯვენა ნაპირზე; ტაძარი გზის პირასაა. ეს მოქმედი მონასტერია. შესვლის წესი და ღვთისმსახურების განრიგი ადგილზე დააზუსტეთ.