ოლდენბურგის პრინცის სასახლე

პრინც ალექსანდრე ოლდენბურგელის სასახლე, რომელსაც ციხე-დარბაზსაც უწოდებენ, ძველ გაგრაში, სიგნალკას მთის ფერდობზე დგას, მდინარე ჟოეკვარასა და აბაათას ციხის მახლობლად. ეს მოდერნის სტილის შენობაა დინამიკური ფორმებითა და ხატოვანი დეტალებით: წითელი კრამიტის სახურავი, ფერადი აივნები, რთული მოყვანილობის ფანჯრები, ნახევარწრიული ცენტრალური ფრონტონი და მთავარი ფასადის თავზე აღმართული „მიმინოთა მწვრთნელის კოშკი“, რომელიც მიმინოებით ნადირობის მოყვარულმა პრინცმა საგანგებოდ ააგებინა. პრინცის კაბინეტს მრგვალი პანორამული ფანჯარა ჰქონდა; სასახლეს სამეფო სისხლის სტუმრებისა და იმპერიის უმაღლესი არისტოკრატიისთვის განკუთვნილი სასტუმრო ნაწილი მიაშენეს. შენობას აუზებიანი, ქანდაკებებიანი და შადრევნებიანი ბაღი და მაღალი თაღოვანი ჭიშკარი ერტყა; ეზოში ორი შუქურა იდგა, რომლებიც გემებსა და იახტებს გზას უნათებდა, ვიწრო ეზოში პრინცის „მერსედესისთვის“ კი ხის მბრუნავი წრე მოაწყვეს.

სასახლე 1898–1902 წლებში არქიტექტორ გრიგოლ ლუცედარსკის პროექტით აიგო; გადმოცემით, საძირკველმა ორჯერ გაბზარვის შემდეგ მშენებლობა ადგილობრივმა მეწარმემ იახია ქერბალაი აბასმა დაასრულა. 1906 წელს კოშკიანი ფლიგელი დაემატა, რომლის დანიშნულებაზე — სათვალთვალო თუ მიმინოთა კოშკი — მკვლევრები დღემდე დავობენ. 1903 წლის იანვარში პრინცმა ახლად გახსნილ „გაგრიფშის“ რესტორანში გაგრის კლიმატური სადგურის დაარსება გამოაცხადა — ასე დაიწყო კურორტის ისტორია.

პრინცმა ალექსანდრე ოლდენბურგელმა, რუსეთის საიმპერატორო სახლის ნათესავმა, გაგრა XIX საუკუნის ბოლოს მოინახულა და აქ კლიმატური კურორტის მოწყობა განიზრახა: სანაპიროზე ზღვისპირა პარკი გააშენა, ნორვეგიიდან დაშლილი სახით ჩამოატანინა საათიანი სასტუმრო (ამჟამად „გაგრიფში“), ვენიდან კი — რესტორანი და 1903 წელს კურორტი გახსნა; მისი მოთხოვნით გაგრის კლიმატური სადგური შავიზღვისპირეთის გუბერნიის სოჭის ოკრუგს დაუქვემდებარეს. 1917 წლის თებერვალში პრინცმა რუსეთი დატოვა, ქონება ნაციონალიზებული იქნა და სასახლეში ნერვულ სნეულთა სანატორიუმი მოეწყო; ისააკ ბაბელი და დმიტრი ფურმანოვი მას ნარკვევებში გაპარტახებულ და ახლად აღორძინებულ ადგილად აღწერენ. 1919 წელს ლენინის დეკრეტით ოლდენბურგის კურორტი „მუშათა კურორტად“ გამოცხადდა. საბჭოთა პერიოდში სასახლეში ჯერ სტალინის სახელობის სანატორიუმი, შემდეგ ელიტარული პანსიონატი „ჩაიკა“ მუშაობდა.

1992–1993 წლების ომში შენობა მძიმედ დაზიანდა, 2000-იანი წლების დასაწყისში კი ხანძარმა დააზიანა. 2010 წელს დე ფაქტო ხელისუფლებამ სასახლე კერძო კომპანიას 49 წლით იჯარით გადასცა; სახურავის გადაკეთება მემკვიდრეობის დაცვის უწყებასთან შეუთანხმებლად დაიწყო და რესტავრაცია 2022 წლის მდგომარეობით ჯერ კიდევ მიმდინარეობდა. 2013 წელს აღდგენილ ფლიგელში პრინცის ნათესავი, ჰუნო ოლდენბურგის ჰერცოგი მეუღლესთან ერთად მიიღეს. ოკუპაციის გამო ძეგლის შესწავლა და დაცვა საქართველოს მხრიდან შეუძლებელია.

სასახლე ძველ გაგრაში, სიგნალკას მთის ფერდობზე, „გაგრიფშის“ რესტორნიდან და ზღვისპირა პარკიდან დაახლოებით ნახევარ კილომეტრში დგას. რესტავრაცია 2022 წლის მდგომარეობით ჯერ კიდევ მიმდინარეობდა; შენობის მონახულების შესაძლებლობა ადგილზე გადაამოწმეთ.

აფხაზეთი ოკუპირებული ტერიტორიაა. საქართველოს კანონმდებლობით რეგიონში შესვლა მხოლოდ ენგურის გამშვები პუნქტიდან არის კანონიერი; რუსეთის მხრიდან შესვლა კანონდარღვევაა. მგზავრობამდე გადაადგილების მიმდინარე პირობები გადაამოწმეთ.