ბზიფის ციხე

ბზიფის ციხე გაგრის მუნიციპალიტეტის სოფელ ბზიფში, მდინარე ბზიფის მარჯვენა ნაპირზე დგას. ციხე ორი ნაწილისგან შედგება: ზედა ნაწილში ტაძარი იდგა, ქვედა ნაწილის ეზოზე კი ძველი გზა გადიოდა. ციხე ბზიფის ხეობასა და მდინარეზე გადასასვლელს კეტავდა — ხეობით ჩრდილოეთ კავკასიისკენ ერთ-ერთი უღელტეხილის გზა მიდიოდა. გალავანი კარგად დამუშავებული კირქვის კვადრებითაა ნაგები და ოთხკუთხა და ნახევარწრიული კოშკები, კონტრფორსები და კარიბჭე აქვს დატანებული.

ციხის ეკლესია „ჩაწერილი ჯვრის“ ტიპის ჯვარგუმბათოვანი ნაგებობაა, რომელიც კედლების გარე სწორკუთხედშია ჩასმული და აღმოსავლეთით სამი შვერილი წახნაგოვანი აფსიდი აქვს; თარიღდება IX საუკუნის მეორე ნახევრით, ზოგი მკვლევრის აზრით X საუკუნით. ცენტრალური აფსიდი გარედან ხუთწახნაგაა, სამი სარკმლით, გვერდითები სამწახნაგა, თითო სარკმლით. შიგნით სივრცეს ოთხი თავისუფლად მდგომი ბურჯი ცხრა ნაწილად ყოფდა და გუმბათის ყელს აფრების სისტემით ატარებდა; გუმბათი და ყელი გარედან რვაწახნაგა იყო. ტაძარს სამი შესასვლელი აქვს — ჩრდილოეთიდან, სამხრეთიდან და დასავლეთიდან — თითოეულთან მიშენებული კარიბჭით. კედლები თლილი ქვითაა მოპირკეთებული; კარ-სარკმლები დაგრეხილი ლილვისა და კონცენტრული წრეების რელიეფური თავსართებითაა შემკული, სამხრეთ ფასადის ზედა სარკმლის თაღში კი სამი ჯვრის რელიეფიანი ფილაა შემორჩენილი. ხუროთმოძღვრებით ტაძარი წანდრიფშის ეკლესიას ენათესავება. შემორჩენილია მხოლოდ კედლების ნანგრევები — გუმბათი, კამარები, ბურჯები და თაღები ჩამონგრეულია; ტაძრის აღმოსავლეთით უფრო ძველი ეკლესიის ნაშთები ჩანს.

ციხე და ტაძარი აფხაზთა სამეფოს აყვავების ხანას, IX საუკუნის მეორე ნახევარსა და X საუკუნეს, განეკუთვნება და ბზიფის ხეობაზე გამავალი გზის კონტროლს ემსახურებოდა; ტაძარი, მკვლევართა ვარაუდით, შესაძლოა სოტერიუპოლისის ბიზანტიელი ეპისკოპოსის კათედრაც ყოფილიყო. ტაძრის აღმოსავლეთით უფრო ადრეული ეკლესიის ნაშთებია, რაც ადგილის ხანგრძლივ საეკლესიო ისტორიაზე მიუთითებს. ლევან რჩეულიშვილი ბზიფის ტაძარს აფხაზეთის VIII–X საუკუნეების გუმბათოვანი ხუროთმოძღვრების ძეგლთა შორის განიხილავს.

ციხე საუკუნეების განმავლობაში ინგრეოდა; ტაძრისგან მხოლოდ კედლების ნანგრევებია შემორჩენილი. 2006 წლის 7 ნოემბერს საქართველოს პრეზიდენტის ბრძანებულებით ციხესიმაგრეს ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა. ოკუპაციის გამო ძეგლის შესწავლა და კონსერვაცია საქართველოს მხრიდან შეუძლებელია; ქართველი სპეციალისტების ცნობით, ეკლესიაც და ციხეც მძიმე მდგომარეობაშია.

ციხე გაგრიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთით, გზით დაახლოებით 18 კილომეტრში, მდინარე ბზიფის მარჯვენა ნაპირზე დგას. ტაძარი ნანგრევია და გადახურვა არ აქვს. ძეგლთან მისვლის პირობები ადგილზე დააზუსტეთ.

აფხაზეთი ოკუპირებული ტერიტორიაა. საქართველოს კანონმდებლობით რეგიონში შესვლა მხოლოდ ენგურის გამშვები პუნქტიდან არის კანონიერი; რუსეთის მხრიდან შესვლა კანონდარღვევაა. მგზავრობამდე გადაადგილების მიმდინარე პირობები გადაამოწმეთ.