ბიჭვინთის ტაძარი

ბიჭვინთის ღვთისმშობლის სახელობის საკათედრო ტაძარი (რუსულ ტრადიციაში — ანდრია პირველწოდებულის საპატრიარქო ტაძარი) დაბა ბიჭვინთაში, გაგრის მუნიციპალიტეტში დგას, კონცხზე, ძველი რომაული ციხის — პიტიუნტის — ტერიტორიაზე. იგი აფხაზეთის უდიდესი ადრეული შუა საუკუნეების ტაძარია და ქართული ხუროთმოძღვრების განვითარებაში ორგანულად ჩართული ძეგლია, თუმცა მისი გარეგნული სახე ბიზანტიურ ნაგებობებთანაც ამჟღავნებს მსგავსებას.

ტაძარი გეგმით წაგრძელებული, სამნავიანი და სამაფსიდიანი ჯვარგუმბათოვანი ნაგებობაა; დასავლეთით ნართექსი აქვს, რაც საქართველოში იშვიათია, აღმოსავლეთით — სამი შვერილი აფსიდი. გეგმის ზომები აფსიდებიანად 43,3×22,7 მეტრია; ტაძრის სიმაღლე გუმბათიანად 29 მეტრია, ხოლო კედლების სისქე 1,5 მეტრამდე. კედლები ცოკოლიდან ქვის კვადრებით იწყება, ზემოთ კი ქვისა და აგურის მონაცვლე რიგებზე გადადის — გვიანბიზანტიური ხუროთმოძღვრებისთვის დამახასიათებელი ტექნიკით; გუმბათის ყელი მთლიანად აგურისაა. გუმბათი საკურთხევლის კედლებსა და ორ ბოძს ეყრდნობა; დასავლეთის მკლავს სამმხრივი პატრონიკე აქვს.

ინტერიერი მოხატული იყო, მაგრამ XIX საუკუნის მეორე ნახევარში ერთიანად შელესეს და თეთრად შეღებეს; ძველი მოხატულობიდან საკურთხეველში მედალიონების სარტყელი და, 1966 წლის რესტავრაციისას აღმოჩენილი, მცირე ფრაგმენტები შემორჩა. ნართექსის სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში აფსიდიანი საძვალეა, რომლის XVI საუკუნის მეორე ნახევრის მოხატულობაზე ანდრია პირველწოდებული და სვიმონ კანანელი არიან გამოსახული. 1975 წელს ტაძარში პოტსდამის ალექსანდერ შუკეს ფირმის ორღანი დადგეს, და შენობა მას შემდეგ საკონცერტო დარბაზად გამოიყენება; ყოფილ სენაკებში ბიჭვინთის მუზეუმია. ტაძარი 2006 წლიდან საქართველოს ეროვნული მნიშვნელობის ძეგლია.

ბიჭვინთა ანტიკური პიტიუნტის ადგილია, სადაც რომაელებმა II საუკუნეში ციხე ააგეს. IV საუკუნეში ციხის ტერიტორიაზე ბაზილიკა აშენდა — მისი ეპისკოპოსი სტრატოფილე 325 წლის ნიკეის მსოფლიო კრებას ესწრებოდა. V–VI საუკუნეთა მიჯნაზე ამ ტაძრის იატაკი თორმეტი ფერის ადგილობრივი ქვის მოზაიკით მოიპირკეთა, რომელიც ბერძნული წარწერით კავკასიის ერთ-ერთი უძველესი მოზაიკური იატაკია. VI საუკუნეში, იუსტინიანე I-ის დროს, აქ ახალი ტაძარი აიგო, და 541 წელს ბიჭვინთის საეპისკოპოსო კათედრაზე აფხაზთა პირველი ნათლობა მოხდა.

დღევანდელი გუმბათოვანი ტაძარი აფხაზთა სამეფოს აღმავლობის ხანაში, IX–X საუკუნეთა მიჯნაზე აიგო; ქართული ტრადიცია მის აგებას ბაგრატ III-ს უკავშირებს. X საუკუნის შუა წლებიდან XVI საუკუნის ბოლომდე ბიჭვინთა აფხაზეთის კათოლიკოსთა კათედრა იყო — აქ ირჩევდნენ კათოლიკოსებს და აკურთხებდნენ ეპისკოპოსებს. ოსმალთა საფრთხის გამო XVII საუკუნეში კათედრა გელათში გადაიტანეს და ტაძარი დაცარიელდა; ჟან შარდენის ცნობით, კათოლიკოსი წელიწადში ერთხელ ჩადიოდა აქ მირონის საკურთხებლად. 1830 წელს ტაძარში XII საუკუნის ქართული ოთხთავი — „ბიჭვინთის ოთხთავი“ — აღმოჩნდა, რომელიც დღეს თბილისში, ხელნაწერთა ეროვნულ ცენტრში ინახება.

XIX საუკუნის მეორე ნახევარში, რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში, ტაძარი აღადგინეს და ხელახლა აკურთხეს (ერთი ცნობით 1869 წელს, სხვა ცნობით — 1885 წლის 3 სექტემბერს). 1966 წელს დიდი სარესტავრაციო სამუშაოები ჩატარდა, 1975 წელს ორღანი დაიდგა. 2006 წლის 7 ნოემბერს საქართველომ ტაძარს ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიანიჭა. ოკუპაციის გამო ძეგლის შესწავლა და მოვლა საქართველოს მხრიდან შეუძლებელია; ტაძარს გადახურვის გამოცვლა სჭირდება.

ტაძარი ბიჭვინთის ძველი ციხის ტერიტორიაზე დგას და ორღანის კონცერტების დარბაზად გამოიყენება; სენაკების ყოფილ შენობაში ბიჭვინთის მუზეუმია. სამუშაო საათები, შესვლის პირობები და კონცერტების განრიგი ადგილზე გადაამოწმეთ.

აფხაზეთი ოკუპირებული ტერიტორიაა. საქართველოს კანონმდებლობით რეგიონში შესვლა მხოლოდ ენგურის გამშვები პუნქტიდან არის კანონიერი; რუსეთის მხრიდან შესვლა კანონდარღვევაა. მგზავრობამდე გადაადგილების მიმდინარე პირობები გადაამოწმეთ.