გეგუთის სასახლე

გეგუთის სასახლე სოფელ გეგუთში, ქუთაისიდან სამხრეთით 7 კილომეტრზე, რიონის მარცხენა ნაპირის დაბლობზე დგას — ზუსტად იქ, სადაც ბაგრატიონთა სამეფო კარი ნადირობისა და დასვენებისთვის იკრიბებოდა. ნანგრევებს 2 000 კვადრატულ მეტრზე მეტი ფართობი უჭირავს და ეს ფეოდალური ხანის საქართველოს საერო ხუროთმოძღვრების ყველაზე დიდი ძეგლია: შუა საუკუნეებიდან ტაძრები და მონასტრები ასობით შემოგვრჩა, სასახლე კი — მხოლოდ ეს ერთი.

ციხე-დარბაზში რამდენიმე სამშენებლო ფენა გამოიყოფა. ყველაზე ადრინდელი VIII–IX საუკუნის ერთოთახიანი, დიდბუხრიანი „სანადირო სახლია“. გიორგი III-ის დროს (1156–1184) მას თლილი ქვით ნაგები სამმეტრიანი ცოკოლი და აგურის ოთხიარუსიანი სამეფო სადგომი დაემატა. ნაგებობის გულია ჯვრისებრი, ოთხმკლავიანი ცენტრალური დარბაზი, რომელსაც ტრომპებზე დაყრდნობილი 14 მეტრის დიამეტრის გუმბათი ამკობდა — თავში სინათლის ხვრელით; მის გარშემო საწოლი ოთახი, სალარო, საგანძური და აბანო იყო განლაგებული. სასახლე მოჭიქული კრამიტით იყო დახურული, ინტერიერი — მოხატული, გარედან კი კედლებს მასიური ბურჯები ეკვრის. XIII–XIV საუკუნეებში დასავლეთით ახალი შენობა და სასახლის ეკლესია აიგო; კომპლექსს კედლებისა და კოშკების კვადრატული გალავანი იცავდა.

2016 წელს ნანგრევების გარშემო მინის პანელები დაიდგა, რომლებზეც ძეგლის თავდაპირველი მოხაზულობაა დახატული — ვიზიტორი აგურის კედლებს ხედავს და იმავე კადრში სასახლის სრულ სილუეტს კითხულობს. 2006 წლის 7 ნოემბრიდან გეგუთი ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლია.

გეგუთის პირველი ხსენება VIII საუკუნეს ეკუთვნის: ჯუანშერის „ცხოვრება ვახტანგ გორგასლისა“-ს ერთ ნუსხაში ქართლის ერისმთავარი არჩილი ამბობს, რომ გეგუთისა და ქუთაისის ციხეებში დასახლდება. სასახლის მთავარი ნაგებობა გიორგი III-ის მეფობისაა — ეს საქართველოს ოქროს ხანაა, როცა სამეფო კარი მეორე დედაქალაქ ქუთაისთან მუდმივ რეზიდენციას იძენს. სწორედ გეგუთში გამოაცხადა გიორგი III-მ ქალიშვილი თამარი თანამოსაყდრედ, და სწორედ აქ, 1191 წელს, თამარის წინააღმდეგ აჯანყებულმა დიდებულებმა მისი ყოფილი ქმარი, რუსი უფლისწული იური ბოგოლიუბსკი მეფედ აკურთხეს — აჯანყება ჩაიშალა. ქართული მატიანეები გეგუთს მეფეთა საყვარელ დასასვენებელ ადგილად იხსენიებენ.

ერთიანი სამეფოს დაშლის შემდეგ სასახლე იმერეთის მეფეების რეზიდენცია იყო და იმერეთის სამეფოს 1737 წლის რუკაზეც აღინიშნება. XIX საუკუნის პირველ ნახევარში სოლომონ II-ის ბრძოლების დროს დაზიანდა, რუსეთის იმპერიის მიერ იმერეთის ანექსიის შემდეგ კი ნგრევა გაგრძელდა — მოხელეები სასახლის აგურს ქუთაისში შენობების ასაშენებლად ეზიდებოდნენ. 1833 წელს შვეიცარიელმა მოგზაურმა ფრედერიკ დიუბუა დე მონპერემ გადარჩენილი ნაწილის გეგმა შეადგინა და სათავსების დანიშნულება განსაზღვრა.

1937 წლის არქეოლოგიურმა ექსპედიციამ (ლევან მუსხელიშვილი, არქიტექტორი ვ. წილოსანი) რამდენიმე სათავსი გაწმინდა და სხვადასხვა ეპოქის 60-მდე არტეფაქტი აღმოაჩინა, რომლებიც ეროვნულ მუზეუმშია; 1953–1956 წლების კვლევამ სასახლის ხუროთმოძღვრული ფორმების დადგენა შესაძლებელი გახადა, 1954–1962 წლებში კი ვახტანგ ცინცაძის ხელმძღვანელობით კომპლექსი გაიწმინდა და დაკონსერვდა. 2006 წელს ძეგლს ეროვნული მნიშვნელობა მიენიჭა, 2016 წელს მინის პანელები დაიდგა.

გეგუთი ქუთაისიდან სამხრეთით 7 კილომეტრშია, რიონის მარცხენა ნაპირის დაბლობზე — მანქანით დაახლოებით 15–20 წუთი; ქუთაისის ცენტრალური ავტოსადგურიდან სოფელ გეგუთის სამარშრუტო ტაქსი დადის, რომლიდანაც მთავარ გზაზე, სასახლესთან ახლოს ჩამოდიან. რკინიგზის სადგური რიონი 3 კილომეტრშია. ნანგრევები ღია ცის ქვეშაა; ახსნა და ძეგლის თავდაპირველი მოხაზულობა მინის პანელებზეა. მოსავლელად ნახევარი საათიდან ერთ საათამდე საკმარისია.