რუხის ციხე

რუხის ციხე — მეგრულად რუხიშ ჯიხა — ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის სოფელ რუხში, მდინარე ენგურის მარცხენა ნაპირზე, ზუგდიდის ცენტრიდან 7 კილომეტრში დგას, გორაკზე. ეს შუა საუკუნეების ციხესიმაგრეა, რომელიც ციტადელისა და ქვედა ეზოსგან შედგება: ციტადელი ციხის ჩრდილოეთ ნაწილშია და მისი მოგრძო ეზოს ორივე ბოლოში თითო კოშკი დგას, რომელთაგან ჩრდილო-აღმოსავლეთისა ციხის დონჟონი იყო; ქვედა ეზოს გორაკის სამხრეთი ფერდობი უჭირავს. ციხეს 10–12 მეტრი სიმაღლის გალავანი ერტყმის, რომლის ქვედა 8–10 მეტრი ყრუა, ზედა ნაწილში კი საბრძოლო ბილიკებია გაყვანილი; შესასვლელი გალავანში ჩაშენებული კოშკის პირველ სართულზეა მოწყობილი, გალავნის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში კი კიდევ ერთი კოშკი დგას, რომელსაც საარტილერიო დანადგარები ჰქონდა. ჟან შარდენმა, რომელმაც 1671 წელს აქ გაიარა, სამეგრელოს ცხრა თუ ათი ციხიდან რუხი მთავარად დაასახელა და აღნიშნა, რომ კედელი ქვისაა, მაგრამ სუსტი და თხელი, ისე რომ ნებისმიერი ზარბაზანი გაარღვევს — სამაგიეროდ ციხეში რამდენიმე ზარბაზანი იყო, რაც სამეგრელოში სხვაგან არსად იყო. ზოგი ვარაუდით რუხის ციხე კელასურის კედლის სისტემის ნაწილი იყო.

რუხის ციხე სამეგრელოს მთავარმა ლევან II დადიანმა ააგო — ვახუშტი ბატონიშვილის ცნობით 1647 წელს, თუმცა ვარაუდობენ, რომ ციხე ათი წლით ადრე უნდა იყოს აშენებული; 1634–1635 წლებში მის ქვეშ რაბათის დასახლებაც გაჩნდა, რომელიც მალე მოიშალა, და არქანჯელო ლამბერტი რუხს ქალაქად აღწერს. 1661 წელს ციხე სამეგრელოსთან ომისას ქართლის მეფე ვახტანგ V-მ აიღო; 1672 წელს ოსმალთაგან აქ მთავარი ლევან III დადიანი აფარებდა თავს. 1703 წელს ოსმალებმა, რომლებმაც ბათუმი და ფოთი დაიკავეს, რუხამდე მიაღწიეს და ციხე დაანგრიეს, 1723 წელს ციხე ოსმალთა ხელში იყო და დროგამოშვებით მათი გარნიზონი იდგა, სანამ 1770 წელს ქართველთა და რუსთა გაერთიანებულმა ლაშქარმა არ გაათავისუფლა.

1779 წელს რუხის ციხესთან იმერეთ-სამეგრელო-გურიის ლაშქარმა ოსმალები სასტიკად დაამარცხა — რუხის ბრძოლა, რომელიც ზოგი ცნობით 1790 წელს მოხდა, ზოგი ცნობით კი აფხაზთა ლაშქართან იყო გამართული; 1795 წელს ციხესთან იმერეთის მეფე სოლომონის მონაწილეობით ოსმალურ-ქართული ბრძოლა გაიმართა. ყირიმის ომის დროს, 1855 წელს, რუხის მიდამოებში რუსეთის ჯარმა და ქართულმა მილიციამ ოსმალთა საექსპედიციო კორპუსი დაამარცხეს; ამის შემდეგ ციხემ მნიშვნელობა თანდათან დაკარგა და დაინგრა. ციხე კულტურული მემკვიდრეობის ძეგლია (პორტალის № 8441).

რუხი ზუგდიდის ცენტრიდან ჩრდილოეთით, გზით დაახლოებით 7 კილომეტრშია; ციხე სოფელში, ენგურის მარცხენა ნაპირას, გორაკზე დგას. ციხე ნანგრევების სახითაა შემორჩენილი, ამიტომ მისასვლელი ადგილზე დააზუსტეთ.