წალენჯიხის ტაძარი

წალენჯიხის მაცხოვრის ფერისცვალების საკათედრო ტაძარი ქალაქ წალენჯიხის განაპირას, მდინარე ჭანისწყლის მარცხენა ნაპირზე, შემაღლებულ გორაკზე დგას, ზუგდიდიდან 30 კილომეტრში. ეს ჩახაზული ჯვრის გეგმის ცენტრალურგუმბათოვანი ეკლესიაა ნართექსითა და სამი მხრიდან მიშენებული თაღოვანი გალერეით, რომელთაგან ჩრდილოეთისა და სამხრეთისა დადიანთა სამარხ ეგვტერებად გადააკეთეს; გუმბათის წახნაგებში ათი ვიწრო სარკმელია, ტაძარი სამსაფეხურიან საძირკველზეა აგებული და თეთრი ქვის თლილი კვადრებითაა მოპირკეთებული. აღმოსავლეთით ნახევარწრიული შვერილი აფსიდია სამი თაღოვანი სარკმლით, შესასვლელი სამი მხრიდან აქვს; ფასადები და სარკმლები უჩუქურთმოა. ტაძარს გრძელი გალავანი აკრავს, რომლის ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში ალაყაფის კარიანი ორსართულიანი სამრეკლოა, სამხრეთით კი სანახევროდ ჩამოშლილი კოშკი; გალავნის გარეთ დადიანთა სასახლის ნანგრევებია — თაღოვანი ქვედა სართული სვეტებზე, ზედა, სავარაუდოდ ხის, სართული აღარ არსებობს — ხოლო ტაძრის დასავლეთიდან 40–45 მეტრი სიგრძისა და 3–4 მეტრი სიმაღლის გვირაბი იწყება, დაზიანებული, მაგრამ შემორჩენილი.

ტაძრის ყველა შიდა კედელი მოხატულია. სამხრეთ-დასავლეთ ბოძის ორენოვანი, ბერძნულ-ქართული წარწერა მოგვითხრობს, რომ ინტერიერი ვამეყ I დადიანის (მანდატურთუხუცესი, მთავარი 1384–1396) ბრძანებით კონსტანტინოპოლიდან მოწვეულმა მხატვარმა კირ მანუელ ევგენიკოსმა მოხატა, ჩრდილო-დასავლეთ ბოძის ქართული წარწერა კი ორ ბერს — მახარობელ ქვაბალიასა და ანდრონიკე გაბისულავას — ახსენებს, რომლებიც ვამეყმა ბერძენი ოსტატის ჩამოსაყვანად გაგზავნა. ეს კონსტანტინოპოლის სკოლის XIV საუკუნის მიწურულის ერთადერთი შემორჩენილი, ზუსტად დათარიღებული და მხატვრის მიერ ხელმოწერილი ნიმუშია და გვიანი პალეოლოგოსთა ხელოვნების ერთ-ერთ საუკეთესო ძეგლად ითვლება; იკონოგრაფიული პროგრამა რთულია და ქართული კედლის მხატვრობისთვის უჩვეულო დეტალებს შეიცავს, ბერძნულ წარწერებს თაღებზე ქართულიც ახლავს, ასე რომ ადგილობრივი მხატვრები ბერძენ ოსტატს ეხმარებოდნენ. საკურთხეველში ღვთისმშობელია პეტრესა და პავლესთან და მთავარანგელოზებთან ერთად, ზემოთ ამაღლება და ლიტურგია, დასავლეთ კედელზე ღვთისმშობლის მიძინება, ჩრდილოეთ კედელზე ვამეყ I დადიანი ოჯახით. XVII საუკუნეში დაზიანებული ადგილები ეპისკოპოს ევდემონ ჯაიანის ბრძანებით განაახლეს, ლევან II დადიანმა (1611–1657) კი დასავლეთ გალერეაში ეგვტერი მოახატვინა, რომლის სამხრეთ კედელზე თავად მთავარი, დედოფალი ნესტან-დარეჯანი და მათი შვილები არიან გამოსახული ტაძრის მოდელით ხელში; ეგვტერში ლევან II და ნესტან-დარეჯანი განისვენებენ. მოხატულობა საფრთხეშია და გადაუდებელ კონსერვაციას საჭიროებს.

ტაძრის აგების შესახებ ისტორიული ცნობა და სამშენებლო წარწერა არ არსებობს; 1913 წელს იგი ექვთიმე თაყაიშვილმა შეისწავლა და X–XI საუკუნეების ძეგლად მიიჩნია, ლიტერატურაში XII–XIV საუკუნეებიც იხსენიება. XIV საუკუნეში ვამეყ I დადიანმა ტაძარს სამი მხრიდან სვეტებიანი გალერეა მიაშენა და მოახატვინა; ცაიშის გულანი XVI საუკუნის მეორე ნახევრის წინამძღვარ მათეოზს ახსენებს, ჯვარცმის ხატის წარწერა — ელისე ჯაფარიძეს. 1639 წელს ტაძარში წირვას რუსეთის ელჩები ფედოტ ელჩინი და პაველ ზახარიევი დაესწრნენ, 1665 წელს კი ანტიოქიის პატრიარქი მაკარიოსი ეწვია. 1640-იანი წლებიდან ლევან II დადიანის გადაწყვეტილებით წალენჯიხაში საეპისკოპოსო კათედრა დაფუძნდა, რომელიც ენგურსა და ხობისწყალს შორის ტერიტორიას მოიცავდა: პირველმა ეპისკოპოსმა მიტროფანე ალავერდელმა აქ ქეთევან დედოფლის ნაქონი ღვთისმშობლის ხატი ჩამოიტანა და კათოლიკე მისიონერებთან პოლემიკას აწარმოებდა, მას ევდემონ ჯაიანი, მაქსიმე მელიაძე, აბრამ და ილარიონ წალენჯიხელები მოჰყვნენ; საეპისკოპოსო XVIII საუკუნეში გაუქმდა.

1678 წელს ოდიშის სამთავრო და ტაძარი აფხაზებმა დაარბიეს და იგი ვინმე გიორგიმ მეუღლე თათუასთან ერთად აღადგინა; 1762 წელს კაცია II დადიანმა ტაძარი ყმა-მამულითურთ დასავლეთ საქართველოს საკათალიკოსოს გადასცა. XIX საუკუნეში იატაკი ახლით შეცვალეს და დანგრეული თლილი ქვის გალავნის ნანგრევებზე რიყის ქვის გალავანი ააგეს; 1960–1980-იან წლებში ტაძარი ნაწილობრივ შეაკეთეს და ფრესკების არასრული საავარიო კონსერვაცია ჩაატარეს. ტაძარი ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის ძეგლია და საქართველოს მართლმადიდებელი ეკლესიის ზუგდიდისა და ცაიშის ეპარქიას ექვემდებარება.

ტაძარი წალენჯიხის განაპირას, გორაკზე, მდინარე ჭანისწყლის მარცხენა ნაპირზე დგას; წალენჯიხა ზუგდიდიდან 30 კილომეტრშია. ტაძარი მოქმედია; ფრესკებიანი ინტერიერის გახსნის საათები ადგილზე დააზუსტეთ.