ცაიშის საკათედრო ტაძარი

ცაიშის ყოვლადწმინდა ღვთისმშობლის მიძინების სახელობის საკათედრო ტაძარი ზუგდიდის მუნიციპალიტეტის სოფელ ცაიშში, ქალაქ ზუგდიდის სამხრეთ-დასავლეთით ათიოდე კილომეტრზე, კოლხეთის დაბლობთან მომიჯნავე მთების დასაწყისში დგას; იგი ზუგდიდისა და ცაიშის ეპარქიის საკათედრო ტაძარი და საქართველოს ერთ-ერთი უძველესი საეპისკოპოსო კათედრაა. დღეს მდგარი გუმბათოვანი ტაძარი XIII–XIV საუკუნეთა მიჯნაზეა აგებული — მანამდე აქ X–XI საუკუნეთა მიჯნის დარბაზული ეკლესია იდგა — და 1614 წლის მიწისძვრამ მისი თავდაპირველი სახე წაშალა: კომპოზიციის დამაგვირგვინებელი ცილინდრული გუმბათი XVII საუკუნისაა და საფუძვლის კვადრატის კონსტრუქციული შვერილებიც კი არ აქვს. ტაძრის ხუროთმოძღვარი უცნობია, თუმცა გუმბათის ყელის ერთ დეტალზე ანანია ხუროთმოძღვრის სახელი იკითხება. ძეგლში სამი სამშენებლო პერიოდი განირჩევა, X საუკუნისა და XVII საუკუნის ფენებით.

კომპლექსის უძველესი ნაგებობა გალავნის გარეთ, ჩრდილო-დასავლეთ კუთხეში, ფერდობზე მიშენებული „პალატია“ — ინტერიერით X–XI საუკუნისად დათარიღებული შენობა, რომლის თაღოვანი ბოძები გოთური სტილის ელემენტებს ატარებს და რომლის ზემოთ ოდესღაც ხეზე კვეთის საუკეთესო ნიმუშად მიჩნეული ხის სახლი მდგარა. გალავანში სამხრეთიდან ჩაშენებულია ორსართულიანი სამრეკლო, რომელიც რამდენიმე სამშენებლო ფენასა და ტაძრის ფრაგმენტებს შეიცავს და მიწისძვრის შემდეგაა აგებული — მალაქიას წარწერა ამბობს: „სრულიად დაიქცა გალავანითა და შინაგან გარ-შენობითა და სამრეკლოთა“. ინტერიერის ფრესკებიდან საკურთხევლის კონქის ფეხზე მდგომი ღვთისმშობელი ყრმა იესოთი და მთავარანგელოზები მიქაელი და გაბრიელი გამოირჩევა, დასავლეთ მკლავის კამარაზე კი სფეროში ჩახატული, ხელებაპყრობილი ღვთისმშობელი მკვეთრი, რეალისტური ნაკეცებით. ტაძრის სამხრეთ კარიბჭესთან მისი წინამძღვარი, დეკანოზი ამირან შენგელიაა დაკრძალული.

VI–VII საუკუნეთა მიჯნაზე ცაიშში უკვე საეპისკოპოსო კათედრა იყო: 602–610 წლებს შორის შედგენილ კათედრათა ნუსხაში ცაიშის ეპარქია ლაზიკაში იხსენიება, ქართულ წყაროებში კი უძველესი ცნობა X–XI საუკუნეთა მიჯნის საწინამძღვრო ჯვრის წარწერაა, სადაც ბაგრატ აფხაზთა მეფისა და კურაპალატის გვერდით ცაიშელი ეპისკოპოსი ეფრემი იხსენიება. ეპარქიის სამწყსო თავდაპირველად ხობისწყალსა და ენგურს შორის, შავი ზღვიდან უნაგირის ქედამდე ცხოვრობდა, დრანდის, მოქვისა და ბედიის საეპისკოპოსოების გაუქმების შემდეგ კი სამურზაყანოს მოსახლეობაც შეუერთდა. XI საუკუნიდან 1823 წლამდე ოცამდე ცაიშელი ეპისკოპოსია ცნობილი, მათ შორის ყველაზე ღვაწლმოსილნი მალაქია II გურიელი (1612–1639) და გრიგოლ ჩიქოვანი (1777–1823) არიან: მალაქიამ 1614 წლის დიდი მიწისძვრით საშინლად დანგრეული ტაძარი მალე აღადგინა და შეამკო, გრიგოლმა კაცია II დადიანის მხარდაჭერით ეკლესიას თავადაზნაურთაგან მიტაცებული ყმა-მამული დაუბრუნა, სამრეკლო ააგო და ტაძარს გალავანი შემოავლო.

1823 წელს რუსეთის ხელისუფლებამ სამეგრელოს სხვა საეპისკოპოსოებთან ერთად ცაიშისაც გააუქმა; 1879 წლამდე აქ მონასტერი იყო, შემდეგ კი საბლაღოჩინო, რომელშიც ზუგდიდის მაზრის 20 ეკლესია შედიოდა, და ტაძართან სკოლა მოქმედებდა — ცაიში განათლების მძლავრი კერა იყო. ბოლშევიკების დროს ტაძარი დაიხურა და მიტოვებულ იქნა; 1989 წელს კათოლიკოს-პატრიარქ ილია II-ის ლოცვა-კურთხევით ღვთისმსახურება აღდგა და მრევლიც გაჩნდა. მას შემდეგ სიცოცხლის ბოლომდე ტაძრის წინამძღვარი ეპარქიის მოძღვართ-მოძღვარი დეკანოზი ამირან შენგელია იყო; ამჟამად წინამძღვარი დეკანოზი ზაბულონ ქობალიაა.

ცაიში ზუგდიდიდან სამხრეთ-დასავლეთით ათიოდე კილომეტრზე (გზით დაახლოებით 12 კილომეტრზე) მდებარეობს, იქ, სადაც კოლხეთის დაბლობის თავზე ბორცვები იწყება. ტაძარი მოქმედია; გახსნის საათები ადგილზე დააზუსტეთ. გალავნის გარეთ, ჩრდილო-დასავლეთის კუთხეში მდგარი „პალატი“ და სამხრეთ გალავანში ჩაშენებული სამრეკლო მოინახულეთ.