წებელდის ციხე (ციბილიუმი)

წებელდის ციხე გულრიფშის მუნიციპალიტეტის სოფელ წებელდაში, კოდორის ხეობის თავზე 400 მეტრზე მეტი სიმაღლით აღმართულ ორ კლდეზე დგას. ეს არქიტექტურული კომპლექსია, რომელშიც სამეთვალყურეო კოშკები, საეკლესიო ნაგებობები, სასახლის ნანგრევები, სამაროვანი და სხვადასხვა თავდაცვითი ნაგებობა შედის. ციხე სამი მთავარი გზის შესაყარზე ბატონობდა, რომლებიც ევრაზიის სტეპიდან უღელტეხილებით შავი ზღვისკენ ჩამოდიოდა. შემორჩენილ ნაგებობებს ანტიკური ავტორების, უპირველესად პროკოფი კესარიელის, ციბილიუმთან (წიბელიუმთან) აიგივებენ; ის ადრეული შუა საუკუნეების საქართველოს ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს საფორტიფიკაციო ნაგებობად ითვლება, რომელიც ეგრისის სამეფოს თავდაცვით სისტემაში დიდ როლს თამაშობდა. გასული საუკუნის დასაწყისში ციხის ერთ-ერთი ეკლესიის შესწავლისას ფრესკული მოხატულობის ფრაგმენტებიც აღმოჩნდა; კელასურის კედელი კოდორს წებელდის ციხის მახლობლად კვეთს.

ციხის სამაროვნების გათხრებმა „წებელდის კულტურა“ გამოავლინა — აფსილთა გვიანანტიკური და ადრეშუასაუკუნეების არქეოლოგიური კულტურა. სამარხები თავდაპირველად I–V საუკუნეებით დაათარიღეს, მაგრამ ისინი მხოლოდ VII საუკუნის ბოლოს — VIII საუკუნის დასაწყისში, არაბთა შემოსევების შედეგად, წყდება. 1960–1962 წლებში ასზე მეტი სამარხი გაითხარა, მათ შორის ექვსი ცხენისა: 82 პროცენტი წაგრძელებულ სწორკუთხა ორმოებში ჩატანებულია, თავით ჩრდილო-დასავლეთით ან სამხრეთ-დასავლეთით, დანარჩენი კრემირებულია და ფერფლი ორყურა წითელთიხის ურნებშია ჩაყრილი. ინვენტარში ორ-ორი და ცალპირა მახვილები, ხანჯლები, წებელდისთვის დამახასიათებელი ცულები, ისრისპირები და ფარები, ფიბულები, მინის ჭურჭელი და მძივები, ამფორები, ადრექრისტიანული ჯვრიანი დოქი და რომაული ვერცხლის მონეტებია — ნერვას, ტრაიანეს, ადრიანესა და ანტონინუს პიუსის გამოსახულებით; ერთ გათხრილ მდიდარ სამარხში იუსტინიანე I-ის ბიზანტიური მონეტები აღმოჩნდა, რამაც ადრინდელი დათარიღება უარყო. ნივთების დიდი ნაწილი სოხუმის სახელმწიფო მუზეუმში ინახება.

ციბილიუმი VI საუკუნეში აფსილიის — ლაზიკის (ეგრისის) სამეფოს ვასალური სამთავროს — მთავარი ციხე იყო. 550 წლის ახლოს, ლაზთა ომის დროს, ლაზმა დიდებულმა ტერდეტემ მეფე გუბაზს უღალატა და ციხე სპარსელებს გადასცა; აფსილებმა ციხე უკან დაიბრუნეს, მაგრამ ლაზთა უზენაესობის აღიარებაზე უარი თქვეს, სანამ ბიზანტიელმა სარდალმა იოანე გუზესმა არ დაარწმუნა. ციხისა და სამაროვნების ცხოვრება VII საუკუნის ბოლოს — VIII საუკუნის დასაწყისში, არაბთა შემოსევების ხანაში, წყდება.

ძეგლის თანამედროვე ისტორია 1959 წელს იწყება, როცა ადგილობრივმა მოსწავლემ, შემდგომში ცნობილმა არქეოლოგმა და კავკასიოლოგმა იური ვორონოვმა (დაბ. 1941, წებელდა) წებელდის კულტურის ათასზე მეტი ნივთი — შუბები, ცულები, სამკაული, მინისა და თიხის ჭურჭელი — შეაგროვა და განადგურებას გადაარჩინა. 1960 წლიდან მიხეილ ტრაპშის ექსპედიციამ „ქუდის“ (შაპკას) ციხის სამაროვნის სისტემატური გათხრები დაიწყო; პირველი სრული პუბლიკაციები 1970–1971 წლებში გამოქვეყნდა, 1986 წელს კი ვორონოვისა და ოლეგ ბგაჟბას მონოგრაფია „აფსილიის მთავარი ციხე“. საქართველოს კანონმდებლობა ძეგლს ოკუპირებულ ტერიტორიაზე არსებულ კულტურულ მემკვიდრეობად მიიჩნევს; 2019 წლის ივლისში მას კულტურული მემკვიდრეობის უძრავი ძეგლის სტატუსი მიენიჭა. 2017 წლის იანვარში საქართველომ და მის შემდეგ აშშ-ის მისიამ ეუთოში რუსეთის სამხედროები დაადანაშაულეს ძეგლის განადგურების საფრთხეში: სასროლეთის ასაშენებლად მახლობელი XIX საუკუნის პოლონური სასაფლაო და ეკლესია მოშალეს; დე ფაქტო ხელისუფლებამ ზიანი დაადასტურა, რუსეთის თავდაცვის სამინისტრომ მონაწილეობა უარყო.

წებელდა სოხუმიდან აღმოსავლეთით, კოდორის ხეობაში, გზით ოცდაათიოდე კილომეტრშია; ციხის კლდეები სოფლის თავზეა. ციხემდე მისასვლელი გზა და ადგილზე არსებული პირობები წინასწარ ადგილობრივებთან დააზუსტეთ. წებელდის კულტურის ნივთები სოხუმის სახელმწიფო მუზეუმშია გამოფენილი.

აფხაზეთი ოკუპირებული ტერიტორიაა. საქართველოს კანონმდებლობით რეგიონში შესვლა მხოლოდ ენგურის გამშვები პუნქტიდან არის კანონიერი; რუსეთის მხრიდან შესვლა კანონდარღვევაა. მგზავრობამდე გადაადგილების მიმდინარე პირობები გადაამოწმეთ.