ვანის ნაქალაქარი და არქეოლოგიური მუზეუმი

ვანის ნაქალაქარი მრავალფენიანი არქეოლოგიური ძეგლია ქალაქ ვანის სამხრეთ-დასავლეთ განაპირას, მდინარე ჭიშურის — სულორის შენაკადის — მარცხენა ნაპირზე, ცენტრიდან 1 კილომეტრში, „ახვლედიანების გორის“ სახელით ცნობილ სამ ტერასად დანაწილებულ სამკუთხა ბორცვზე, რომელსაც ორი მხრიდან ღრმა ხევები იცავდა; ნაქალაქარის ფართობი დაახლოებით 6,5 ჰექტარია, იგი ძველი სავაჭრო გზების გადაკვეთაზე მდებარეობდა და მიმდებარე დაბლობს გადაჰყურებდა. ვანი ბერძნული კოლონიზაციის პერიოდიდან რომაულ ხანამდე კოლხეთის შიდა მხარის განვითარების საუკეთესო მოწმეა და ოთხ ეტაპს განასხვავებენ: ძვ. წ. VIII–VII საუკუნეებში იგი ხის ჯარგვალური ნაგებობების საკულტო ცენტრი იყო შავზედაპირიანი ორნამენტირებული კერამიკითა და „დიდი დედის“ ტერაკოტებით; ძვ. წ. VII საუკუნის ბოლოდან IV საუკუნის შუა წლებამდე — კოლხეთის ერთ-ერთი პოლიტიკურ-ადმინისტრაციული ერთეულის ცენტრი ხის ტაძარ-სამლოცველოთი, კლდეში ამოკვეთილი სარიტუალო ორმოებით, არისტოკრატთა საოჯახო სამარხებით, რომელთა დიადემები, სასაფეთქლეები, ყელსაბამები და სამაჯურები კოლხური ოქრომჭედლობის შედევრებია, და ქიოსის, ლესბოსისა და ატიკის იმპორტული კერამიკით; ძვ. წ. IV–III საუკუნეებში ქვის სასიმაგრო კედელი, სასახლის ტიპის ნაგებობა, გორგონას ანტეფიქსები, მაკედონიის მეფეთა სტატერები და ბეჭედი ბერძნული წარწერით „დედატოს“ — ალბათ ადგილობრივი მმართველის სახელით — ჩნდება; ძვ. წ. III საუკუნის მეორე ნახევრიდან I საუკუნის შუა წლებამდე კი ვანი სატაძრო ქალაქად ყალიბდება კოშკებიანი თავდაცვითი კედლებით, „ცოტა კარით“, ქვედა ტერასის ტაძარ-პროპილეუმით, ცენტრალური ტერასის მოზაიკურიატაკიანი და „მრგვალი“ ტაძრებით, 12-საფეხურიანი საკურთხევლით, კორინთული სვეტისთავებით, ლომისთავა წყალსაწრეტებით, ბრინჯაოს ქანდაკების სახელოსნოთი და ჭაბუკის „მკაცრი სტილის“ ბრინჯაოს ტორსით.

ძვ. წ. I საუკუნის შუა წლებში ქალაქს ორჯერ დაესხნენ და გადაწვეს — კარიბჭე, მოზაიკური ტაძარი, საკურთხეველი და მრგვალი ტაძარი ცეცხლისა და ნგრევის კვალს ატარებს; დამანგრეველად პომპეუსს (ძვ. წ. 65), ფარნაკე II-ს (ძვ. წ. 49) ან პერგამონელ მითრიდატეს (ძვ. წ. 47) ასახელებენ, და ლორთქიფანიძის აზრით ორი ფენა ფარნაკესა და მითრიდატეს შემოსევებს შეესაბამება. ქალაქი აღარ აღდგენილა: რომაული და შუა საუკუნეების ნაშთები მწირია — ახ. წ. 200 წლის ლომისთავებიანი ბრინჯაოს სარკოფაგი, მარკუს ავრელიუსისა და კარაკალას მონეტები, ეკლესია, ქურა და მეომრის სამარხი. ქალაქის ძველი სახელი უცნობია: ნინო ხოშტარია მას პლინიუს უფროსის სურიუმთან აიგივებდა, ოთარ ლორთქიფანიძე — სტრაბონის ლევკოთეას ტაძართან, რომელიც ფარნაკემ და მითრიდატემ გაძარცვეს. ნაქალაქარი 2018 წლიდან ეროვნული მნიშვნელობის ძეგლია, 2007 წლიდან იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის წინასწარ სიაშია და ოთარ ლორთქიფანიძის სახელობის არქეოლოგიურ მუზეუმ-ნაკრძალს დაკიდებული ხიდით უკავშირდება, სადაც 1947–2009 წლების ექსპედიციის 30 ათასამდე ნივთი ინახება — ძვ. წ. II საუკუნის ბრინჯაოს ტორსი, ოქროს სამკაულების კოლექცია, ბრინჯაოს ქანდაკებები, სულორის ვერცხლის მონეტების განძი; ვანის ოქრო მსოფლიოს წამყვან მუზეუმებში არაერთხელ გამოიფინა.

ვანის არქეოლოგიული აღმოჩენების პირველი ცნობები 1851 წელს ფრანგი აღმოსავლეთმცოდნის მარი ბროსეს ნაშრომსა და 1870-იანი წლების ქართულ პრესაში ჩნდება; 1889 წელს ქუთაისის გიმნაზიის დირექტორმა ალექსანდრე სტოიანოვმა მცირე გათხრები ჩაატარა, 1896 და 1901–1903 წლებში — ექვთიმე თაყაიშვილმა, 1936 წელს ენიმკის ექსპედიციამ დაზვერვა აწარმოა. 1947–1962 წლებში გათხრებს საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის ისტორიის ინსტიტუტის ექსპედიცია ნინო ხოშტარიას ხელმძღვანელობით ატარებდა, 1966 წლიდან კი არქეოლოგიური კვლევის ცენტრის ექსპედიცია ოთარ ლორთქიფანიძის ხელმძღვანელობით რეგულარულად თხრის — 2002 წელს მისი გარდაცვალების შემდეგ ექსპედიციას დარეჯან კაჭარავა უდგას სათავეში.

1982 წელს ვანის სახელმწიფო ისტორიულ-არქეოლოგიური ნაკრძალი შეიქმნა და 1985 წლის სექტემბერში, შავიზღვისპირეთის ძველი ისტორიისადმი მიძღვნილი საერთაშორისო სიმპოზიუმის დროს, ოთარ ლორთქიფანიძის ინიციატივით მუზეუმი გაიხსნა, რომელსაც ჯანაშიას მუზეუმისა და ვანის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმის კოლექციები და ექსპედიციის ბაზის მასალები დაედო საფუძვლად; 1987 წელს მას ვანის სახელმწიფო არქეოლოგიური მუზეუმ-ნაკრძალი ეწოდა, 2002 წელს მუზეუმს ლორთქიფანიძის სახელი მიენიჭა, 2005 წლიდან იგი საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ნაწილია. 2010–2020 წლებში მუზეუმის შენობა და ინფრასტრუქტურა სრულად განახლდა; 2023 წელს ევროპის წლის მუზეუმის დაჯილდოებაზე მუზეუმმა სილეტოს პრიზი მიიღო თემის ჩართულობისთვის.

ვანი ქუთაისიდან სამხრეთ-დასავლეთით დაახლოებით 40 კილომეტრშია — მანქანით ან სამარშრუტო ტაქსით დაახლოებით საათი. ნაქალაქარი ქალაქის ცენტრიდან სამხრეთ-დასავლეთით ერთ კილომეტრში, ახვლედიანების გორაზეა და მუზეუმის ტერიტორიას დაკიდებული ხიდით უკავშირდება. მუზეუმი საქართველოს ეროვნული მუზეუმის ნაწილია; შესვლა ბილეთითაა, სამუშაო საათები და ფასები ეროვნული მუზეუმის საიტზე ქვეყნდება. პარკინგი შენობასთანაა.