ნოქალაქევი (არქეოპოლისი)

ნოქალაქევი — მეგრულად „ნაქალაქარი“ — ისტორიული ციხე-ქალაქია სენაკის მუნიციპალიტეტში, სენაკიდან მარტვილის გზაზე 15 კილომეტრში, კოლხეთის დაბლობის ჩრდილოეთ კიდეზე, მდინარე ტეხურის მარცხენა ნაპირზე. ბიზანტიელი ისტორიკოსები მას არქეოპოლისს („ძველ ქალაქს“) უწოდებდნენ, ქართული მატიანეები — ციხეგოჯს, ეგრისის ერისთავის ქუჯის ციხეს, რომელმაც ის ძვ. წ. III საუკუნის დასაწყისში ააგო; ზოგი მკვლევარი მას არგონავტების მითის კოლხურ დედაქალაქ აიასთანაც აიგივებდა. ციხე ტეხურის გადასასვლელსა და ჩხოროწყუსკენ მიმავალი გზის შესაყარს აკონტროლებდა.

ნაქალაქარი ოციოდე ჰექტარს იკავებს და სამი ნაწილისგან შედგება: მთავარი, ქვედა ქალაქი მდინარის ნაპირზე, გარნიზონის სამყოფელი ფერდობზე და ციტადელი მთის წვერზე, სამ ჰექტარზე მეტი ფართობით, ორი კოშკით, რომელთაგან ერთი („ჯიხა“) კოლხეთის დაბლობსა და ჩრდილოეთს აკონტროლებდა. ციხის სისტემა რელიეფს მიჰყვება: მდინარისა და ციცაბო კლდეების მხარეს ერთი კედელია, ადვილად მისადგომ აღმოსავლეთ მხარეს — სამი პარალელური კედელი; ზედა და ქვედა ქალაქს კედელი აერთებდა. ქვედა ქალაქში ეგრისის მეფეთა IV საუკუნის სასახლე, V საუკუნის სამნავიანი ბაზილიკა, VI საუკუნის დასაწყისის მცირე ბაზილიკა, რომელიც მოგვიანებით გუმბათოვან ეკლესიად (ორმოცმოწამეთა ტაძრად) გადაკეთდა, მეფეთა მეორე, სამსართულიანი სასახლე, კოშკიანი ჭიშკარი და ორი აბანოა გამოვლენილი — ერთი მათგანი ცენტრალური გათბობით, რთული კომპოზიციის კაპიტალური ნაგებობაა. შენობები ქვათლილით ან მცირედ დამუშავებული ქვითაა ნაგები; IV–VI საუკუნეების ფენების ქვეშ ძვ. წ. VIII–II საუკუნეების რამდენიმე დასახლებისა და მიტოვების ფაზაა, სანგრევებში კი 3,5 მეტრამდე სტრატიფიცირებული ფენები.

გათხრებმა მდიდარი მასალა მოგვცა: ადგილობრივი და იმპორტული კერამიკა, მათ შორის IV–VII საუკუნეების ამფორები, ძვ. წ. IV–III საუკუნეების ქვევრსამარხების სამაროვანი, სადაც მიცვალებულებს პირში კოლხური თეთრი ედოთ, ელინისტური კანთაროსი და შავლაქიანი სასმისი, ბრინჯაოს სამაჯურები და მძივები, ჯვრისებური მონოგრამიანი ტყვიის საბეჭდავი, ისრისპირები და შუბისპირები, სპილენძისა და ოქროს მონეტები და ბიზანტიის იმპერატორ მავრიკიოსის (582–602) სახელით მოჭრილი 23 ოქროს სოლიდუსის განძი. ადგილზე ნოქალაქევის არქეოლოგიური მუზეუმ-ნაკრძალია, ტეხურის მარჯვენა ნაპირზე კი ბუნებრივი ცხელი წყაროები გამოდის.

ნოქალაქევის ტერიტორიაზე ცხოვრების კვალი ძვ. წ. I ათასწლეულის დასაწყისიდან ჩანს და ძვ. წ. V–IV საუკუნეებიდან ინტენსიური ხდება. ციხეგოჯი IV–VIII საუკუნეებში ეგრისის სამეფოს დედაქალაქი იყო და 542–562 წლების ლაზთა ომის ერთ-ერთი მთავარი ასპარეზი: ბიზანტიისა და ლაზიკისთვის ის სპარსელების, სპარსელებისა და ქართლელების თავდასხმებისგან სამეფოს დამცველი უმთავრესი ციხე იყო; სპარსელებმა მასზე სამჯერ მიიტანეს იერიში და მხოლოდ მესამედ, 554 წელს, აიღეს, მაგრამ ბიზანტიურ-ლაზურმა ძალებმა მალევე დაიბრუნეს, სპარსელთა ვერაღებამ კი საბოლოოდ ლაზიკაზე კონტროლი დააკარგვინა. 737–738 წლებში ქალაქი არაბმა სარდალმა მურვან ყრუმ გაანადგურა და მოსახლეობა ენგურისკენ გაიქცა ან დაიღუპა; ციხეგოჯი მცირე სოფლად იქცა. XVI საუკუნეში აქ ოდიშის მთავარმა სასახლე ააგო და XVI–XVIII საუკუნეებში ნოქალაქევი დადიანთა რეზიდენცია იყო.

ძეგლის თანამედროვე შესწავლა 1833–1834 წლებში შვეიცარიელმა ფრედერიკ დიუბუა დე მონპერემ დაიწყო, რომელმაც ნანგრევები ბიზანტიელთა არქეოპოლისად და, ამავე დროს, კოლხეთის აიად მიიჩნია; 1840-იან წლებში სამეგრელოს მთავარი დავით დადიანი თავად თხრიდა აქ და აღმოჩენები ზუგდიდის სასახლეში გამოფინა. 1930–1931 წლების ზამთარში ივანე ჯავახიშვილის ინიციატივით ფრაიბურგელი ალფონს-მარია შნაიდერის გერმანულ-ქართულმა ექსპედიციამ გალავნის ხაზი გამოავლინა, ორმოცამდე საძიებო თხრილი და ერთი კოშკი გათხარა და იმპერატორ მავრიკიოსის ოქროს სოლიდუსების განძით ადგილის არქეოპოლისად იდენტიფიკაცია დაადასტურა, თუმცა აიას საკითხი ღია დარჩა — მეცნიერთა უმეტესობა აიას ქუთაისთან აიგივებს. 1973 წელს პარმენ ზაქარაიას ხელმძღვანელობით სახელმწიფო ექსპედიცია შეიქმნა, რომელმაც 1990-იანი წლების დასაწყისამდე ფართო გათხრები და კონსერვაცია ჩაატარა; საბჭოთა კავშირის დაშლამ და სამოქალაქო არეულობამ დაფინანსება შეწყვიტა და ექსპედიციის ბაზა დააზიანა. 2001 წელს დავით ლომიტაშვილმა (ჯანაშიას სახელობის მუზეუმი) და იან კოლვინმა (კემბრიჯის უნივერსიტეტი) ფართომასშტაბიანი გათხრები განაახლეს — ინგლისურ-ქართული ექსპედიცია, რომელსაც ბრიტანული მხრიდან კოლვინი და პოლ ევერილი, ქართული მხრიდან ნიკოლოზ მურღულია ხელმძღვანელობენ, 2020 წელს ოცი წელი შეუსრულდა და მას შემდეგ 250-მდე ქართველი და ბრიტანელი სტუდენტი გამოიარა; 2001–2010 წლების სეზონები 2014 წელს ცალკე ტომად გამოიცა. 2006 წლის 7 ნოემბერს ძეგლს ეროვნული მნიშვნელობის კულტურის უძრავი ძეგლის კატეგორია მიენიჭა.

ნოქალაქევი სენაკიდან მარტვილის გზით 15 კილომეტრშია; ქვედა ქალაქის ნაგებობები, ბაზილიკა, აბანოები და კედლები მდინარის ნაპირასაა, ციტადელი კი მათ ზემოთ, ქედის თავზე დგას. ადგილზე არქეოლოგიური მუზეუმია აღმოჩენებით. მდინარის მარჯვენა ნაპირზე ბუნებრივი ცხელი წყაროებია.